مقصود از نگارش کتاب حاضر، پیشنهاد روشی برای نقد رمان بوده است، روشی که مبتنی بر خوانش تحلیلی صحنهی آغازین و معلوم کردن ربط آن به بقیهی رمان است و با تمرکز بر ساختار رمان انجام میشود. نویسنده در این کتاب استدلال کرده است که صحنهی آغازین رمان، اگر آن رمان به قلم نویسندهای توانا و صناعتگر نوشته شده باشد، حکم همان تمهید یا شگردی را دارد که قدمای ما آن را «براعت استهلال» مینامیدند. شاعران کهن با استفاده از این صناعت که در ذیل صنایع بدیع طبقهبندی میشود، زمینهای برای ورود به داستان فراهم میکردند و محتوا و مضمون شعر را به اختصار مورد اشاره قرار میدادند. به طریق اولی رماننویسان با استفاده از صناعاتی مانند نماد، مجاز مرسل، استعاره و آیرونی جزئیاتی را در صحنهی آغازین میپرورانند که با شروع رویدادها و بسط پیرنگ، آرامآرام درونمایههای رمان را شکل میدهد؛ پس نخستین گام در راه فهم معانی هر رمان، تحلیل مشروح صحنهی آغازین است.
این کتاب از ده فصل، سه ضمیمه، فهرست منابع و نمایهی اسمی تشکیل شده است. همهی فصول با پیروی از روششناسی واحدی نوشته شدهاند که عبارتاند از: الف) شروع فصل با یک مبحث نظری در نقد ادبی؛ ب) تحلیل مشروح صحنهی آغازین یک رمان بر اساس مبحث نظری مطرحشده در ابتدای همان فصل؛ ج) نقد آن رمان با برقراری پیوند بین صحنهی آغازین و سایر بخشها یا اجزائش.
رمانهای برگزیده در این کتاب طیف متنوعی از سبکها در دورههای مختلف را در بر میگیرد که در میان آنها، هم رمانهای نوشتهشده به قلم نویسندگان صاحبنام از نسل اول و دوم رماننویسی ایران به چشم میخورد (صادق هدایت، صادق چوبک، جلال آلاحمد، هوشنگ گلشیری و سیمین دانشور) و هم رمانهای متأخر (اسماعیل فصیح، سپیده شاملو، زویا پیرزاد و رضا براهنی). رمانهای شناختهشدهتر جایگاه تثبیتشدهای در پیکرهی ادبیات ایران دارند و در بسیاری از منابع از آنها نام برده شده است؛ از اینرو نویسنده تلاش کرده تا با گنجاندن رمانهای متأخرتر، سمتوسوی حرکت رمان در یکیدو دههی اخیر را نیز تا حدودی نشان دهد.
این کتاب سه ضمیمه دارد که هر یک در جایگاه فصلی مستقل، مکمل فصول دهگانهی آن هستند. نویسنده در ضمیمهی اول کوشیده تا پاسخی به این پرسش دهد که: آیا میتوان روش پیشنهادشده در این کتاب را برای نقد داستان کوتاه نیز به کار برد؟ پاسخ نویسنده به این سؤال مثبت بوده و به منظور به دست دادن نمونهای از نقد داستان کوتاه با همان روشی که در این کتاب برای نقد رمان به کار رفته، داستان مشهور «سه قطره خون» از صادق هدایت را بررسی کرده است.
در ضمیمهی دوم نویسنده کوشیده تا پرسش مشابهی را دربارهی نقد فیلم پاسخ دهد که: آیا میتوان روش پیشنهادشده در این کتاب را برای نقد فیلم سینمایی نیز به کار برد؟ پاسخ نویسنده به این سؤال مثبت بوده و به منظور به دست دادن نمونهای از نقد فیلم با این روش، فیلم ماندگار هامون را مفصل نقد کرده است.
ضمیمهی سوم با عنوان «واژهنامهی توصیفی اصطلاحات رمان» شرح یکصد اصطلاح پُرکاربرد در نقد رمان است که با ترتیب الفبایی و با ارجاع مقابل تنظیم شده است و همهی این اصطلاحات در بحثهای این کتاب استفاده شدهاند.
فهرست مطالب این کتاب بدین قرار است:
گشودن این کتاب؛ فصل اول: گشودن بوف کور؛ فصل دوم: گشودن تنگسیر؛ فصل سوم: گشودن مدیر مدرسه؛ فصل چهارم: گشودن شازده احتجاب؛ فصل پنجم: گشودن سَووشون؛ فصل ششم: گشودن ثریا در اغما؛ فصل هفتم: گشودن جزیرهی سرگردانی؛ فصل هشتم: گشودن چراغها را من خاموش میکنم؛ فصل نهم: گشودن آزادهخانم و نویسندهاش؛ فصل دهم: گشودن سرخی تو از من.
ضمائم: گشودن «سه قطره خون»؛ گشودن هامون؛ واژهنامهی توصیفی اصطلاحات نقد رمان.
دیدگاهی بگذارید!