آنچه در پی میآید، گزارش «عطنا» (خبرگزاری دانشگاه علامه طباطبائی) از سخنان حسین پاینده در جلسهی بررسی کتاب ایران بین دو کودتا (نوشتهی دکتر داریوش رحمانیان) است. این جلسه در تاریخ ۱۲ آبان ۹۷ در دانشکدهی علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی برگزار شد و در آن علاوه بر پاینده، دکتر هادی خانیکی و دکتر حسینعلی نوذری نیز دربارهی این کتاب صحبت کردند.
به گزارش خبرنگار عطنا، دکتر حسین پاینده ۱۲ آبانماه در نشست نقد و بررسی کتاب ایران بین دو کودتا در سالن شورای دانشکدهی علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی، بیان کرد: رویکرد میانرشتهای روشی است که ما در تمام کارهای خود به شدت به آن نیاز داریم.
وی ضمن انتقاد از ایرادات فنی کتاب مانند قطع، فونت و طرح جلد، خطاب به سرپرست سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی و دانشگاهی (سمت) گفت: به نظرم باید توجه خیلی بیشتری به این موارد میشد. سابقهی نمایه در کشورهای اروپایی بیش از یک قرن است و امروزه دیگر کتاب بدون نمایه منتشر نمیشود. کسی که بخواهد یک مفهوم معیّن را پیدا کند دیگر نباید ۵۰۰ صفحه را ورق بزند تا به آن برسد.
پاینده از اینکه استادانی از رشتههای مختلف علمی در این نشست حضور دارند ابراز خرسندی کرد و گفت: اینکه استادانی با رشتههای مختلف علمی در این نشست حضور دارند یعنی به روش میانرشتهای برای نقد این کتاب میدان داده شده است و بجاست که چنین رویکردی در دانشگاهها اشاعه پیدا کند. وی افزود: به دانشجویان پیشنهاد میکنم که راه و روشی میانرشتهای در پایاننامه خود پیش بگیرند و اگر این جلسه یک حُسن برای دانشجویان داشته باشد، تمرین آنها در شنیدن صداهای دیگر است. استادتمام نظریه و نقد ادبی دانشگاه علامه طباطبائی در خصوص ضرورت ایجاد روش میانرشتهای برای در سطوح خرد و کلان جامعه تصریح کرد: ما به این تساهل، هم در دانشگاه و هم در سطح جامعه نیاز داریم.
پاینده صحبتهای خود را به پارادایمهای به کار گرفته شده در کتاب ایران بین دو کودتا معطوف و درباره روششناسی این کتاب بیان کرد: از دل روششناسی این کتاب، شش تز درباره تاریخ بیرون آوردم که ابتدا این کتاب را از منظر این شش تز بررسی میکنم.
تاریخ چگونه به ما میرسد و چگونه میتوانیم با آن روبهرو شویم
عضو هیئت علمی دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی تز اول خود را «تفاوت تاریخ با گذشته» دانست و اظهار کرد: تاریخ با گذشته فرق دارد. تاریخ مترادف گذشته نیست. هرچند که اگر به فرهنگهای لغت مراجعه کنیم، مثلاً جدیدترین فرهنگ لغت که فرهنگ لغت سخن است، میبینیم در مقابل معنای تاریخ نوشته شده است «گذشته» درحالیکه اصلاً اینگونه نیست.
وی افزود: ازنظر تاریخنگاران سنتی تاریخ به رغم گذشت زمان میتواند با توجه به شواهد و اسناد بهجامانده از گذشته با دقت و به طور عینی بازنویسی شود. حال آنکه گذشته امری سپریشده است و ما نمیتوانیم هیچ دسترسی مستقیمی به آن داشته باشیم و از نظر من مؤلف این کتاب هم این اصل علمی را رعایت کرده است.
پاینده در خصوص اینکه تاریخ چگونه به ما میرسد و چگونه میتوانیم با آن روبهرو شویم، بیان کرد: گذشته همیشه با واسطههای متنی در اختیار ما قرار میگیرد. منظورم از این واسطههای متنی، اسناد و مدارک مکتوب نیست، بلکه اصطلاح «متن» را مطابق با مفهومی که در مطالعات فرهنگی از آن مستفاد میشود به کار میبرم.
استادتمام نظریه و نقد ادبی دانشگاه علامه طباطبائی تاریخ را همچون داستان دانست که از روایتگری حاصل میآید و افزود: گذشته همواره یک روایت است، همواره یک داستان است و تمام عناصر داستان را در خودش دارد: شخصیت، زمان، مکان، کشمکش، گرهافکنی، اوج و گرهگشایی.
وی در ادامه اظهار کرد: کتاب ایران بین دو کودتا فاصلهی بین کودتای رضاخان علیه حکومت قاجار و کودتای ۲۸ مرداد را روایت کرده است. هر تاریخی، یک روایت است و هر روایت از یک منظر روایی وارد میشود. منظر روایی یعنی گفتمانهای مختلف و هیچ منظر روایی نمیتواند غیرگفتمانی باشد. هیچ تاریخنگاری نمیتواند از منظر روایی گریز یا گزیری داشته باشد.
پاینده با نقلقولی از لوئیس مانتروز، یکی از نظریهپردازان تاریخگرایی نوین، به برداشتهای متفاوتی که از روایتهای متفاوت تاریخ میشود تأکید کرد و گفت: «نمیتوانیم شناخت کامل و موثقی از گذشته بهدست آوریم؛ یعنی نمیتوانیم زندگانی مادی جامعهای را بدون واسطه نشانههای متنی جامعه موردنظر بشناسیم.» این واسطهها همیشه حائل هستند.
معرفت تاریخی لزوماً گفتمانی است
عضو هیئت علمی دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی در بیان تز دوم خود به نقش گفتمان در رشد معرفت تاریخی اشاره کرد و افزود: کتاب «ایران بین دو کودتا» به نقش گفتمانی در فهم تاریخ اهمیت داده و روش گفتمانی را برای بیان روایت این دوره از تاریخ ما انتخاب کرده است.
وی افزود: ما تاریخ محض نداریم. برخلاف این نظر، نظامهای فکری توتالیتر میگویند «یک تاریخ غیرقابلانکار وجود دارد و شما در نوشتههایتان برخلاف حقایق مسلم تاریخی، سخن گفتید.»
پاینده همچنین در این رابطه بیان کرد: اگر از دیدگاه علوم اجتماعی نگاه کنیم، هرگز تاریخ محض (pure history) نداریم. هر تاریخی لزوماً تفسیری گفتمانی از رویدادی ماضی است. در این نوع تفسیر، گذشته بر اساس روابط و چهارچوب قدرت برای خواننده قابلفهم میشود.
ازنظر من تاریخپژوهی مانند ترجمه شعر به نثر است. نثر را کمابیش به راحتی میتوان به نثر ترجمه کرد، اما در زبان شعر باید با ظرافت خاصی این کار را انجام داد. در تاریخپژوهی نیز دقت و مهارت بسیار بالایی لازم است که کار به ثمرهی مطلوبِ خود بنشیند.
استادتمام نظریه و نقد ادبی دانشگاه علامه طباطبائی ضمن اشاره به اینکه «قدرت» کلیدواژهی فوکو است، از کتاب مراقبت و تنبیه او نقلقول آورد و بیان کرد: «قدرت و معرفت مستقیماً متضمن یکدیگرند.» یعنی معرفت بر قدرت و قدرت هم بر معرفت صحّه میگذارد. همچنان که در زمانهی ما هم چنین است. در کشورهایی که دیکتاتوری وجود دارد، قدرت حاکم بر شناخت معیّنی از تاریخ صحّه میگذارد و اجازه شناخت بدیل از تاریخ را نمیدهد. ادامه خواندن “گزارش خبرگزاری دانشگاه علامه از سخنرانی حسین پاینده”