برچسب: معناباخته

مشابهت‎ها

به رغم این‌که هر یک از نمایشنامه‎نویسان «تئاتر معناباختگی» به موضوع‎های متفاوتی علاقه‎مندند، وجه اشتراک‎شان نیز زیاد است، زیرا آثار آنان منعکس‎کننده‎ی فضای اخلاقی و فلسفیِ حاکم بر بخش اعظم تمدن امروزیِ ما است. همان‎گونه که پیشتر اشاره شد، گرچه این نمایشنامه‎نویسان اصول اعتقادی مشترکی ندارند و جنبشی سازمان‎یافته را به وجود نمی‎آورند، با این حال همه‎ی آنان به مسائل اساسیِ خاصی توجه دارند و آثار بکت نیز به همین مسائل می‎پردازد.

به غیر از فنون عجیب‌وغریب و وهم‎آمیزی که در این نمایشنامه‎ها به چشم می‎خورند و باعث می‎شوند که منتقدانْ این آثار را ذیل مقوله‎ی واحدی طبقه‌بندی کنند، علائق بیشتر و نهایتاً مهم‎تری نیز وجود دارند که باعث می‎شوند آثار این نمایشنامه‎نویسان به رغم تفاوت‎های هنریِ مشهود در آن‎ها، شبیه یکدیگر باشند. مشابهت‎های نمایشنامه‎های «معناباختگی» عبارت‎اند از:

• • نقص ساختار سنتیِ آغاز ـ ‎میانه ‎ـ ‎پایان (زمینه، گره‎افکنی، و گره‎گشایی)؛

  • فقدان داستانی واضح، منسجم و واجد پیرنگی مناسب؛ و

  • کنار گذاشتن فنون و شیوه‎های نمایش سنتی.

همچنین همه‎ی این نمایشنامه‎نویسان به فقدان مراوده بین انسان‎های جامعه‎ی مدرن که منجر به ازخودبیگانگیِ آدمی می‎شود و نیز به فقدان هویت فردی و اصرار زیاده از حدِ جامعه به همرنگ شدن اعضای آن با جماعت، می‎پردازند و از عناصر نمایشیِ زمان و مکان برای القای اندیشه‎هایی مهم استفاده می‎کنند. نهایتاً این نمایشنامه‎نویسان، منطق سنتی را مردود می‎شمارند و به جای آن از نوعی نامنطق استفاده می‎کنند که در تحلیل نهایی دلالت‎های خاصی درباره‎ی عالَمِ هستی دارد. این نمایشنامه‎نویسان در پرداختن به بسیاری از موضوعات فوق، جامعه یا دنیایی را که فاقد معیارهای ارزشی یا رفتاری خاصی است، سخت به باد انتقاد می‎گیرند.

تمام نمایشنامه‎نویسان «تئاتر معناباختگی» بیش از هر موضوع دیگری به فقدان مراوده بین انسان‎ها می‎پردازند. در نمایشنامه‎های ادوارد آلبی، هر شخصیتی در محدوده‎ی خودخواهی‎های فردیِ خود زندگی می‎کند. هر شخصیتی به عبث می‎کوشد کاری کند تا شخصیتی دیگر او را درک کند، اما با افزایش تلاش این شخصیت، بیگانگی آن‎ها با یکدیگر نیز بیشتر می‎شود.

بدین ترتیب در پایان نمایشنامه‎ی داستان باغ‎وحش، پیتر که شخصیتی همرنگ جماعت است به دلیل فقدان مراوده‎ با جری (شخصیت فردگرای این نمایش)، خشمگین می‎شود و او را می‎کشد. در نمایشنامه‎ی جعبه‎ی شنی که به یک مفهوم ادامه‎ی نمایشنامه‎ی رؤیای آمریکایی است، «مامان» و «بابا»، «مامان‎بزرگ» را زنده به گور می‎کنند، زیرا او بی‎وقفه صحبت می‎کند بدون این‎که حرف مهمی زده باشد. طنز تلخ این نمایش این است که «مامان‎بزرگ» یگانه شخصیتی است که حرف‎های مهمی می‎زند، در حالی‎که «مامان» و «بابا» که خود را از شر او خلاص می‎کنند، از درک او عاجزند.

ناکامی انسان‎ها برای مراوده با یکدیگر در نمایشنامه‎های اوژن یونسکو غالباً پیامدهای وخیم‎تری به دنبال دارد. مثلاً در نمایشنامه‎ی درس، استادْ دانشجوی خود را می‎کشد از جمله به این دلیل که دانشجو نمی‎تواند حرف‎های او را بفهمد. در نمایشنامه‎ی آدم‌کشان، برانژه آن‌قدر حرف‎های قالبی می‎زند که در پایان نمایش حتی خود او نیز متقاعد می‎شود که آدم‌کشان باید او را به قتل برسانند.

در نمایشنامه‎ی صندلی‎ها سالخوردگانی که نیازمند ابراز اندیشه‎هایشان هستند، خطاب به انبوهی از صندلی‎های خالی صحبت می‎کنند که با پیش‎رفتن نمایش جای هر چیز دیگری را روی صحنه می‎گیرند. در نمایشنامه‎ی دختر دَمِ‌بخت مراود‎ه‎ی انسان‎ها چنان مختل می‎شود که وقتی این دختر به صحنه می‎آید، مردی بی‎ریخت‌وقیافه از آب درمی‎آید. سرانجام در نمایشنامه‎ی کرگدن عجز انسان‎ها در مراوده با یکدیگر باعث می‎شود که نژاد انسان‎های به‌اصطلاح عاقل تماماً به گله‎ای از کرگدن تبدیل شود و بدین ترتیب همه‎ی امیدهای انسان برای استفاده از زبان به منزله‎ی ابزار مراوده، به یأس مبدل گردد.

در نمایشنامه‎ی استاد تاران نوشته‎ی آدامو، استاد به رغم همه‎ی تلاش‎های نومیدانه‎اش نمی‎تواند مردم را وادار به تصدیق هویتش کند، زیرا مراوده‎ای بین انسان‎ها وجود ندارد. به همین ترتیب در نمایشنامه‎های هارولد پینتر افراد گروه‎گروه بر روی صحنه حاضر می‎شوند، اما قادر نیستند به‌طور فردی مراوده‎ی مؤثری با یکدیگر داشته باشند. این توجه به مراوده در دو نمایشنامه‎ی دیگرِ «تئاتر معناباختگی»، سرانجام به اوج غیرمنطقی خود می‎رسد: در سیاهان نوشته‎ی ژنه یکی از شخصیت‎ها می‎گوید: «ما به قدری بزرگوار خواهیم بود ــ و این بزرگواری را از شما آموخته‎ایم ــ که حتی مراوده را امکان‎ناپذیر کنیم.» و نمایشنامه‎ی بازی بدون حرف (۱) نوشته‎ی بکت، نخستین نمایشنامه‎ی این جنبش است که در آن هیچ گفت‎وگویی وجود ندارد، ولی حتی بدون گفت‎وگو نیز تمام اَعمالی که بر روی صحنه اجرا می‎شوند، دلالت بر عجز انسان‎ها در مراوده‎ با یکدیگر دارند.

وجه اشتراک شخصیت‎های آثار بکت، هراس آنان از تنهاییِ تمام‎عیار است و به همین دلیل آنان به آخرین بارقه‎های امید برای برقراری نوعی مراوده دل بسته‎اند. نمایشنامه‎های او این احساس را به تماشاگران القا می‎کنند که انسان در جامعه‎ای در حال فروپاشی کاملاً گم‎گشته است، یا مثلاً در نمایشنامه‎ی در انتظار گودو دو انسان مفلوک را می‎بینیم که گفت‎وگویی تکراری، عجیب‌وغریب و بی‎ربط با یکدیگر دارند. گفت‎وگوی این دو تأثیری وهم‎آمیز و نگران‎کننده به جا می‎گذارد و در حالی انجام می‎شود که آن‎ها منتظر گودو هستند.

گودو شخصیتی مرموزی است که هویتش هرگز معلوم نمی‎شود و قرار است مراوده‎ای را به ارمغان آورد. اما این مراوده درباره‎ی چیست؟ رستگاری؟ مرگ؟ انگیزه‎ای برای زندگی؟ دلیلی برای مرگ؟ هیچ‎کس نمی‎داند و فقط می‎توان گفت که این دو احتمالاً منتظر کسی هستند که انگیزه‎ای برای ادامه‎ی زندگی به آنان بدهد، یا دست‎کم منتظر کسی هستند که معنا و جهتی به زندگی آنان ببخشد. همان‎گونه که بکت به وضوح نشان می‎دهد، آنان که در جستجوی معنا سخت تلاش می‎ورزند، زودتر از کسانی که منفعلانه منتظر پیدا شدن معنا هستند به آن دست نمی‎یابد. شخصیت‎های نمایشنامه‎های بکت امیدوارند به «معنایی» درباره‎ی زندگی دست‎یابند که هیچ وقت دقیقاً مشخص نمی‌شود.

ادامه خواندن “تئاتر معناباختگی (بخش سوم)”

تفاوت‎ها

یکی از عمده‎ترین مسائل مورد توجه بکت، قطبی بودن وجود انسان است. در نمایشنامه‎های او با عنوان در انتظار گودو و دست آخر و آخرین نوارکراپ به قطب‎های خصیصه‎نمایی همچون «بینایی در تقابل با کوری»، «زندگی در تقابل با مرگ»، «زمان حال در تقابل با زمان گذشته»، «جسم در تقابل با عقل»، «انتظار در تقابل با بی‎صبری»، «رفتن در تقابل با نرفتن» و ده‌ها مورد مشابهِ دیگر برمی‎خوریم. به این ترتیب، به نظر می‎رسد یکی از هدف‎های عمده‎ی بکت توصیف هستیِ انسان برحسب این تقابل‌های دوقطبی است. به همین منظور، بکت شخصیت‎هایش را به صورت جفت‌جفت تقسیم‎بندی می‎کند؛ برای مثال «ولادیمیر و استراگون»، یا «دی‎دی و گوگو»، «هم و کلاو»، «پوتزو و لاکی»، «نگ و نل» و «صدای کراپ در زمان حال و در گذشته». با این حال در نمایشنامه‎های بکت، شخصیت‎ها معمایی هستند که هر تماشاگر شخصاً باید آن را حل کند.

برخلاف بکت، اوژن یونسکو هر یک از شخصیت‎های آثارش را به صورتی یکتا مطرح می‎کند. در نمایش‎های بکت شخصیت‎ها به صورت جفتی خارج از جامعه قرار می‎گیرند و با وجود این می‎توانند با یکدیگر وارد گفت‎وگو شوند، اما در آثار یونسکو شخصیت‎ها در بطن جامعه‎اند و در عین حال بی‎هیچ هویت فردی و بدون این‎که بتوانند با کسی مراوده برقرار کنند، در دنیایی بیگانه تنها مانده‎اند.

برای مثال، شخصیت‎های نمایشنامه‎ی آوازه‎خوان طاس (نوشته‎ی اوژن یونسکو) در داخل جامعه‎اند، ولی عبارت‎های بی‎معنایی را به طرف یکدیگر فریاد می‎زنند و عاجز از مراوده‎اند. نمایشنامه‎های بکت در مکان‎هایی عجیب و ناآشنا رخ می‎دهند (برخی از مکان‎های نمایشنامه‎های او دنیایی را به ذهن متبادر می‎کنند که به علت قتل‎عام ساکنانش به‌کلی دگرگون شده و یا این‎که هنرمندی سوررئالیست آن را آفریده است)، حال آن‎که نمایش‎های یونسکو در سنتی‎ترین مکان‎های جامعه‌ی ما رخ می‎دهند (نمایشنامه‎ی آوازه‎خوان طاس در اتاق پذیراییِ یک خانه‎ی شاخص انگلیسی به وقوع می‎پیوندد، نمایشنامه‎ی کرگدن در خیابان، و نمایشنامه‎ی درس در اتاق مطالعه‎ی یک استاد دانشگاه).

همچنین کاربرد زبان در آثار این دو نمایشنامه‎نویس بسیار متفاوت است. گفت‎وگوی شخصیت‎ها در آثار بکت یادآور اوهام ازهم‌گسیخته‎ی دنیایی خواب‎گونه است. اما زبانِ به کار رفته در نمایش‎های یونسکو از حرف‎های پیش‎پاافتاده، قالبی و تکراریِ گفتار روزمره‎ی مردم نشئت می‎گیرد. بکت زبان را به گونه‎ای به کار می‎بَرَد تا انزوای انسان در دنیا و ناتوانی از مراوده با دیگران را نشان دهد، زیرا زبان به زعم او مانع مراوده است. اما یونسکو متقابلاً زبان را به این منظور به کار می‎بَرَد که نشان دهد انسان‎ها چیزی برای گفتن ندارند و لذا نمی‎توانند با یکدیگر مراوده بکنند. در آوازه‎خوان طاس و دیگر نمایشنامه‎های او، گفت‎وگوی شخصیت‎ها مملو از عبارات قالبی و تکراری است.

ادامه خواندن “تئاتر معناباختگی (بخش دوم)”