گروه «تاریخ و همکاریهای میانرشتهای» پژوهشکدهی تاریخ اسلام در روز هفتم آذرماه ۹۴ نشستی علمی برای بررسی اندیشههای هِیدن وایت، نظریهپرداز پسامدرن تاریخ، برگزار کرد. سخنرانان این نشست عبارت بودند از هاشم آغاجری، حسینعلی نوذری و حسین پاینده که هر یک از منظری به معرفی آراء هِیدن وایت پرداختند: آغاجری با تأکید بر نظریههای تاریخ، نوذری با تأکید بر نظریههای سیاسی و پاینده با تأکید بر نظریههای نقد ادبی. متعاقباً گزارش مفصلی از این نشست در صفحهی اندیشهی روزنامهی شرق (۹۴/۱۰/۱۲) منتشر شد. آنچه در پی میآید متن سخنان حسین پاینده در این نشست است که با عنوان «تاریخنگار به منزلهی مترجم: تأملی در نظریهی فراتاریخ هِیدن وایت» ارائه شد.
تأملی در نظریهی «فراتاریخ» هِیدن وایت
هِیدن وایت نظریهپردازی است که آثارش نه فقط به حوزهی مطالعات تاریخ، بلکه همچنین به حوزهی مطالعات ادبی و مطالعات فرهنگی مربوط میشود. دیدگاههای او دربارهی متنبودگیِ تاریخ و اینکه کتابهای نوشتهشده به قلم تاریخنگاران را میتوان نوعی روایت داستانیِ رمانمانند محسوب کرد، باعث شده است که آراء و اندیشههای او فراتر از رشتهی تاریخ، در نظریههای پسامدرنیستی دربارهی ادبیات نیز کاربرد وسیعی داشته باشد، چندان که میتوان نظریهی «فراتاریخ» او را مصداق بارزی از رویکردهای میانرشتهای (بینابین تاریخ و نقد ادبی) دانست. وایت تفکری التقاطی دارد و آبشخورهای فکری او را باید در اندیشههای طیف متنوعی از متفکران همچون ویکو، هگل، فوکو و دریدا جست. دیدگاه او در خصوص گفتمان تاریخی، هم نسبتی با شیوهی رماننویسی نویسندگان مدرنیست (همچون جویس و ولف) و نظریهپردازیِ منتقدان ادبی (همچون آورباخ، رولان بارت و نورتروپ فرای) دارد و هم نسبتی با آراء متفکران اگزیستانسیالیست (همچون سارتر و کامو) و اندیشههای روانکاوان (همچون فروید و لکان). دستاورد اصلی هِیدن وایت عبارت است از درآمیختن تاریخنگاری با نظریهی ادبی به منظور فراهم آوردن زمینهی جامعی برای ادراک رواییِ جنبههای تاریخی، اجتماعی و فرهنگی جهان پیرامونمان.
اگر بخواهیم طرحی کلی از آراء وایت در باب تاریخ و تاریخنگاری به دست دهیم، میبایست به سه رکن اساسی اندیشهی او اشاره کنیم که بدین قرارند:
۱. واقعیت را میتوان نوعی متن محسوب کرد. از این رو، همان راهبردهایی که برای تفسیر متون (اعم از نوشتاری و جز آن) به کار میبریم، همچنین در فهم واقعیت کاربردپذیرند. خوانندهی آشنا با نظریههای جدید در حوزهی نقد ادبی به این نکته توجه دارد که وایت اصطلاح «متن» را به معنایی گسترده و تعمیمیافته به هر گونه نظام نشانگانی اطلاق میکند که واجد رمزگانی فرهنگی است. از این منظر نو، متن میتواند نوشتاری نباشد.
۲. واقعیت همواره ماهیتی برساخته دارد. این اصل موضوعه، شاید در حوزهی تاریخ و تاریخنگاری تعجب مورّخان پوزیتیویست را برانگیزد، اما برای کسانی که با تفکر فوکو و بویژه با تعریف او از گفتمان آشنا هستند، مایهی تعجب نیست. اگر گفتمان را چهارچوبی برای فهم و تفسیر جهان پیرامون بدانیم (چهارچوبی البته زبانی)، آنگاه باید گفت هر آنچه واقعیت پنداشته میشود صرفاً تفسیری گفتمانی است که ذهن سوژه به اُبژه الصاق میکند. برحسب این دیدگاه، واقعیت امری پیشینی نیست که سوژه آن را به سادگی «درک کند»؛ دقیقتر آن است که بگوییم سوژه با تفسیر یا معنای ضمنیای که به واقعیت میدهد، آن واقعیت را برمیسازد.
۳. معرفت تاریخی لزوماً ماهیتی گفتمانی دارد. اگر معرفت از ذهن سوژه حاصل میآید و اگر هیچ ذهنی عاری از شالودههای گفتمانی نیست، پس هر معرفتی به تاریخ ماضی حتماً واجد سویههای گفتمانی است. تاریخ گذشته، نه در خلاء بلکه در چهارچوبهای ذهنی تاریخنگاران نوشته میشود و به همین سبب معرفتی که تاریخنگاران از گذشته به دست میدهند، با گفتمانی که آگاهانه یا اغلب ناخودآگاهانه تحت سلطهاش هستند درمیآمیزد. از اینجا میتوان نتیجه گرفت که هیچ مورّخی نمیتواند «بیطرفانه» تاریخ بنویسد.
یکی از آبشخورهای فکری هِیدن وایت، تفکر واسازانهای ژاک دریداست. او به تأسی از بحث دریدا در خصوص متافیزیک حضور، استدلال میکند که تاریخنگاری سنتی بر اساس تقابل دوجزئی «زمینهی تاریخی/واقعه» صورت میگیرد. مطابق با این پارادایم، برای فهم هر رویداد تاریخی میبایست ابتدا «زمینهی تاریخی» آن را رویداد را بشناسیم، همچنان که در شیوههای قدیمی و منسوخشدهی تدریس ادبیات هم تأکید میشد هیچ اثر ادبیای را نمیتوان فهمید مگر اینکه ابتدا با زمینهی تاریخی و اجتماعی نوشته شدن آن آشنا شویم. تاریخنگاری همانا عبارت است از قرار دادن «واقعه» در «زمینه». به همین سبب، در کتابهای تاریخنگاران، اغلب توصیفهای بسیاری مشروحی از «اوضاع» یا «شرایط تاریخی» گنجانده میشود و بعد شرحی از «واقعه». مطابق با اندیشهی دریدایی، جزء اولِ تقابلهای دوجزئی همواره بر جزء دوم برتری و رجحان داده شده است. مصداقهای این وضعیت را در تقابلهایی همچون «مذکر/مؤنث»، «غرب/شرق»، «سفید/سیاه» میتوان دید. به طریق اولی، تاریخنگاری همواره «زمینهی تاریخی» را مهمتر از «واقعه» فرض میکند. در واقع، پیشفرض تاریخنگاری این است که بدون جزء اول نمیتوان جزء دوم را فهمید. وایت در مشهورترین کتابش با عنوان «فراتاریخ»، همین دوبودگی و تقابل دوجزئی را واسازی میکند. به اعتقاد وایت، تاریخنگاران تلویحاً این برنهاد را ترویج میکنند که حقیقت با عینیتگرایی متناظر است و تلاش خود برای معلوم کردن «زمینهی تاریخی» را بخشی از این عینیتگرایی میدانند، غافل از اینکه عینیت همواره تابعی از ذهنیت است. چنانکه پیشتر متذکر شدیم، سوژه است که اُبژه را بر پایهی شالودهی گفتمانیِ ذهنیتِ خودش معنا میکند. بنابر این، هیچ شرحی از زمینهی تاریخی رویدادهای گذشته نمیتواند عینی باشد. از همینجا، وایت نتیجه میگیرد که معرفت تاریخی نباید نسبتی با ارزشگذاری داشته باشد. هر گاه عنصر ارزشگذاری در ملاحظات تاریخپژوهان ملحوظ شود، بلافاصله و ناگزیر معرفتی که آنان از گذشتهی تاریخی به دست میدهند، نسبی و اعتباری میشود.
وایت استدلال میکند تاریخنگاران به حقایق تاریخی دسترسی ندارند و هیچ مقدار پژوهش تاریخنگارانه نمیتواند چنین دسترسیای را به طور مستقیم یا کامل امکانپذیر کند، بلکه این حقایق توسط آنان برساخته میشود. به اعتقاد او، حقیقت تاریخی عبارت است از واقعهای که تاریخنگار به شکلی روایی توصیف میکند و لذا همیشه ماهیتی کاملاً زبانی دارد. تاریخنگاری با این پیشفرض مغلطهآمیز انجام میشود که «واقعهی تاریخی» و «حقیقت تاریخی» عین یکدیگرند. با خواندن کتاب تاریخ میتوان به رویدادی تاریخی وقوف پیدا کرد یا «حقیقتِ» آن را دریافت. اما در این پیشفرض مغالطهای صورت گرفته است که معمولاً مغفول میمانَد: «واقعه» (که به ساحت واقعیت تعلق دارد) با «حقیقت» (که در قلمرو گفتمان است) خلط میشود. تاریخنگاران مدعیاند که رخدادهای واقعاً حادثشده را بررسی میکنند و حاصل کارشان برملا شدن «حقایق مسجل تاریخی» است، حال آنکه هر رویداد تاریخی جایگاهی وجودشناختی در جهان بیرونی داشته است که اکنون با گذشت زمان دیگر ندارد و لذا نمیتوان چندوچونش را سنجید. در غیاب این وجه وجودشناختی، آنچه تاریخنگاران «حقیقت مسلم» مینامند صرفاً برساختههای زبانیِ خودشان از رویدادهاست. وایت از جایگاه نظریهپرداز پسامدرنیست استدلال میکند که نوشتههای مورّخان همگی ماهیتی زبانی دارد. میدانیم که در تفکر نظریهپردازان ساختارگرا و پساساختارگرا، بر این اصل مهم در زبانشناسیِ سوسوری صحّه گذاشته میشود که هیچ دالی رابطهای طبیعی و ذاتی با مدلول ندارد، بلکه از منطقی کاملاً منعندی (قراردادی یا عرفی) پیروی میکند. اگر روایتهای تاریخی نوعی متن هستند و سازوکارهای معناسازانهی زبان در آنها مصداق پیدا میکنند، میتوان گفت که برساختههای روایی و لاجرم زبانیِ تاریخنگاران از گذشته جنبهی وجودشناختی ندارد، بلکه یکسره گفتمانی است. تاریخنگاران در واقع رخدادهای گذشته را تفسیر میکنند و تفسیرِ ناگزیر گفتمانیشان را عین «حقیقت مسجل تاریخی» میپندارند. عبارت آشنای «حقایق مسلم تاریخی» که بارهاوبارها در کتابهای تاریخی به چشم میخورَد، گفتمان مستتر در بازگوییِ تاریخ را پنهان میکند تا بدین ترتیب گزارههای تاریخنگاران دربارهی گذشتهی سپریشده عینیتمبنا جلوه کند. کار تاریخنگاران عبارت است متنی کردن گذشته. گذشته بدون بازنماییهای متنیشدهاش وجود ندارد. به عبارت دیگر، فرقی است بین «گذشته» و «تاریخ». گذشته به اعتبار سپری شدنش هرگز نمیتواند سنجیده شود. اگر شرحی از تاریخ برایمان «درست» جلوه میکند، در واقع روایت خاصی به قلم یک روایتگر (تاریخنگار) از بقیهی روایتها دربارهی همان برههی تاریخی برایمان قانعکنندهتر بوده است، نه اینکه ما به حقیقتی مسجل دربارهی آن مقطع از تاریخ پی برده باشیم که صحّتش سنجیده و تأیید شده باشد. آنچه «تاریخ» میپنداریم در واقع گذشتهای است که روایت میشود و از حدوثشدگی به متنیشدگی گذار میکند. کتابهای تاریخ نوعی نوشتار ادبیاند که این گذار را با استفاده از فنون و صناعات ادبی امکانپذیر میکنند. از این رو، به زعم هِیدن وایت مهمترین هدف نظریهی تاریخ عبارت است از مطالعه دربارهی قواعد و عرفهایی که تاریخ را روایتمند میکنند. چنین مطالعهای باید معلوم کند که کدام راهبردهای بلاغی در روایتهای مورّخان از گذشتهی سپریشده به کار گرفته میشود. از نظر او، روایتمند کردن تاریخ مستلزم بهکارگیری چهار صنعت ادبی است که عبارتاند از: استعاره، مَجاز مرسل به علاقهی لازموملزوم، مَجاز مرسل به علاقهی جزءوکل، و آیرونی. وایت به ویژه بر کارکرد آیرونی در کتابهای تاریخ تأکید میکند زیرا برخلاف سه صنعت دیگر که همگی امکانپذیر بودنِ فهم امور از طریق زبان را مفروض تلقی میکنند، آیرونی معضلهی زبان و مناقشهپذیر بودن هر گونه شناخت زبانی را به نمایش میگذارد.
