دسته: کارگاه‌ها

چگونه از نظریه‌های ادبی برای نگارش رمان‌های تأمل‌انگیز استفاده کنیم

آن دسته از نویسندگان ادبیات داستانی که در پی نوشتن رمان‌های اثرگذار هستند، اغلب می‌پرسند «چگونه می‌توان رمانی متفاوت نوشت، رمانی که موضوع و سبک نگارش آن با آنچه خواننده پیشتر در حوزه‌ی ادبیات داستانی تجربه کرده است، فرق داشته باشد؟». پاسخی که در این کارگاه به این پرسش می‌دهیم این است که راه برون‌رفت از یکنواختی در رمان‌نویسی، استفاده از نظریه‌های ادبی است. هر نظریه‌ی ادبی، تعریف معیّنی از چیستی ادبیات و کارکرد آن به دست می‌دهد. پس از اشراف به این نظریه‌ها، در گام بعدی باید تکنیک‌هایی را بشناسیم و به کار ببریم که رمان‌نویسی‌مان را متمایز و منحصر‌به‌فرد می‌کند. دستیابی به این تمایز برابر است با به دست آوردن سبک فردی در داستان‌نویسی.

این کارگاه سه جلسه خواهد داشت و در هر یک از جلساتش به‌طور مشخص به سه نظریه‌ی ادبی خواهیم پرداخت تا ببینیم آگاهی از این نظریه‌ها چگونه باعث خلاقیت در رمان‌نویسی می‌شود. این نظریه‌ها عبارت‌اند از روایت‌شناسی، روان‌کاوی لاکانی و نظریه‌ی باختین درباره‌ی چندصدایی در رمان. به منظور این‌که بحث‌ها علاوه بر جنبه‌ی نظری، جنبه‌ی عملی هم داشته باشند، در این کارگاه رمان چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم، نوشته‌ی زویا پیرزاد، را مبنای بحث‌های عملی قرار خواهیم داد و همچنین بخش‌هایی از فیلم‌های سینمایی معاصر ایرانی را به‌اختصار بررسی خواهیم کرد.

تاریخ برگزاری کارگاه:
جلسه‌ی اول چهارشنبه ۱۲ مهر ۱۴۰۲
جلسه‌ی دوم چهارشنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۲
جلسه‌ی سوم چهارشنبه ۲۶ مهر ۱۴۰۲

زمان برگزاری کارگاه: ساعت ۱۸ تا ۱۹:۳۰

کارگاه نقد ادبی روان‌کاوانه

هدف از برگزاری این کارگاهِ ده‌جلسه‌ای، معرفی نظریه‌ی روان‌کاوی، به‌ویژه در حوزه‌‌ی مطالعات ادبی و هنری، و ترسیم چشم‌انداز روشنی از مفاهیم بنیادی و روش‌شناسیِ خاص این رهیافت در نقد ادبی است. روان‌کاوی امروزه یکی از پُرطرفدارترین و مهم‌ترین رهیافت‌های نقد ادبی محسوب می‌شود و شرح و تبیین روش‌شناسیِ آن یک فصل مستقل از همه‌‌ی کتاب‌های جدید در حوزه‌‌ی نظریه و نقد ادبی را به خود اختصاص داده است. این شیوه از نقد ماهیتی میان‌رشته‌ای دارد و به‌ویژه از زمانی در ادبیات کاربرد پیدا کرد که متون اصلی نظریه‌ی‌ روان‌کاوی در چند دهه‌ی‌ نخستِ قرن بیستم به‌طور گسترده منتشر شدند. از آن زمان تاکنون، این نظریه در بسیاری از حوزه‌های علوم انسانی، به‌ویژه مطالعات هنری و ادبی، تأثیر گذاشته است. کارگاه «نقد ادبی روان‌کاوانه» به گونه‌ای طراحی شده است که شرکت‌کنندگان پس از اتمام این دوره‌‌ی آموزشی به‌درستی بدانند نظریه‌‌ی روان‌کاوی چیست، مفروضات اساسیِ آن کدام‌اند، چه مقاصدی را دنبال می‌کند، روش‌شناسیِ آن چیست و چگونه در نقد متون ادبی و آثار هنری به کار می‌رود. به این منظور، علاوه بر توضیح مبانی تئوریک روان‌کاوی و شرح اصطلاحات و روش‌شناسیِ آن، یک فیلم سینمایی ایرانی و برخی متون ادبی (شعر و داستان کوتاه) از منظر این نظریه نقد خواهند شد. این کارگاه به نظریه‌ی روان‌کاوی کلاسیک (فرویدی) اختصاص دارد و به سبب کثرت مطالب آن، مکاتب پسافرویدی (از جمله نظریه‌ی یونگ و نظریه‌ی لاکان) می‌بایست در قالب کارگاه‌های جداگانه به علاقه‌مندان معرفی شود.

این کارگاه بر اساس کتاب «نظریه و نقد ادبی: درسنامه‌ای میان‌رشته‌ای» برگزار خواهد شد (ویراست دوم، منتشرشده توسط انتشارات مروارید، شهریور ۱۴۰۲). اعضای کارگاه هر هفته بخشی از مطالب کتاب را پیشاپیش می‌خوانند تا در بحث‌های کارگاه بتوانیم مطالب بیشتری را مطرح کنیم.

پنجشنبه‌ها، ساعت ۱۶ تا ۱۷:۳۰

———————————————————–

کارگاه داستان‌نویسی (۲)
هدف از این کارگاه که در ۱۰ جلسه برگزار خواهد شد، افزایش مهارت‌های خلاقانه‌ی نویسندگان نوقلم است که قصد دارند داستان‌نویسی را به‌طور جدی و حرفه‌ای دنبال کنند. در هر یک از جلسات، نخست مبحثی نظری درباره‌ی شیوه‌های داستان‌نویسی مطرح خواهد شد و سپس داستانی که یکی از شرکت‌کنندگان کارگاه نوشته است به طور جمعی خوانده و بررسی می‌شود. در بحث راجع به داستان‌ها، شیوه‌ی به‌کارگیری خلاقانه و هدفمندِ عناصر داستان برای القای درونمایه‌ی مورد نظر نویسنده بحث خواهد شد.

داوطلبان شرکت در این کارگاه باید دوره‌ی آموزشی پیش‌نیاز («کارگاه داستان‌نویسی (۱)» را گذرانده باشند و در غیر این صورت حتماً شناخت کافی از عناصر داستان داشته باشند (زاویه‌ی دید، شخصیت، پیرنگ، زاویه‌ی دید، کشمکش، …)

پنج‌شنبه‌ها، ساعت ۱۸ تا ۱۹:۳۰

دکتر پاینده از هفته‌ی اول تیرماه ۱۴۰۲، چهار کارگاه جدید را برگزار خواهد کرد. عناوین این کارگاه‌ها عبارت‌اند از:

۱. کارگاه شالوده‌های نقد ادبی

۲. کارگاه نشانه‌شناسی و مطالعات فرهنگی

۳. کارگاه آشنایی با رمان ۲ (رمان مدرن)

۴. کارگاه داستان‌نویسی ۲

شرح دوره و اطلاعات مربوط به ثبت نام این کارگاه بدین قرار است:

کارگاه شالوده‌های نقد ادبی
هدف از این کارگاه که در ۱۰ جلسه برگزار خواهد شد، آشنایی علاقه‌مندان نقد ادبی با مبانی نظری نقد است. این کارگاه برای کسانی در نظر گرفته شده است که در رشته‌ی تحصیلی خود درسی درباره‌ی نظریه و نقد ادبی نگذرانده‌اند و هیچ دانشی درباره‌ی نقد ندارند اما مایل‌اند با روش‌های تحلیل کیفی آشنا شوند. در این دوره‌ی آموزشی، ابتدا تعریف‌های نادرست اما متداول از نقد ادبی معرفی می‌شوند و ضمن بررسی نمونه‌هایی از شبه‌نقد،‌ اشکالات مقالاتی که بر اساس این تعریف‌های نادرست نوشته شده‌اند مشخص می‌گردد. در مرحله‌ی بعد تعریف‌های علمی از چیستیِ نقد و شیوه‌ها و رویکردهای آن ارائه می‌شود. در این مرحله همچنین نمونه‌هایی از شعر و داستان کوتاه در کارگاه به صورت عملی نقد می‌شوند. جلسات اولیه‌ی این کارگاه به بنیان‌های نظری نقد ادبی در آراء و اندیشه‌های فلاسفه‌ی یونان باستان مانند افلاطون، ارسطو،‌ هوراس،‌ لونگینوس و دیگران اختصاص دارد و سپس تحولات بعدی نقد تا پیدایش «مطالعات فرهنگی» در نیمه‌ی دوم قرن بیستم پیگیری می‌شود. شالوده‌های نقد ادبی در این کارگاه با اشاره به متون ادبی ایرانی (شعر و داستان کوتاه) و همچنین فیلم‌های ایرانی تدریس می‌شود.

برنامه‌ی این کارگاه با هدف تربیت منتقدان ادبی برای کار در مطبوعات و مراکز پژوهشیِ مرتبط با مطالعات ادبی تنظیم شده است. با این حال، علاقه‌مندان به ادبیات نیز که می‌خواهند از متون ادبی التذاذی زیبایی‌شناختی ببرند و ادراک خود از نحوه‌ی معناآفرینیِ این متون را افزایش دهند، یا کسانی که مایل‌اند با روش‌های تحلیل کیفی آشنا شوند می‌توانند در این کارگاه شرکت کنند و از مطالب آن برای فهم بهتر ادبیات و جهان پیرامون‌شان استفاده کنند.

دوشنبه‌ها، ساعت ۱۶ تا ۱۷:۳۰

****

کارگاه نشانه‌شناسی و مطالعات فرهنگی
نشانه‌شناسی و مطالعات فرهنگی در زمره‌ی پرطرفدارترین رویکردهای نقد ادبی در دهه‌های اخیر بوده است. نظریه‌های نشانه‌شناسی و مطالعات فرهنگی بسیار متنوع‌اند و در اکثر منابع بیشتر به کاربرد آن‌ها در حوزه‌ی فرهنگ عمومی توجه شده است. در این کارگاه کوشیده می‌شود نظریه‌های یادشده همچنین با کاربردشان در مطالعات ادبی و هنری آموخته شوند. طیف نظریه‌هایی که در این کارگاه خواهیم آموخت، شامل نظریه‌های ریفاتر، سوسور، بارت و پِرْس است. این کارگاه در ده جلسه برگزار می‌شود و هم شامل مطالب نظری خواهد بود و هم شامل تمرین‌های عملی با مشارکت کلیه‌ی اعضای کارگاه. شالوده‌های نشانه‌شناسی و مطالعات فرهنگی در این کارگاه بر اساس جلد دوم از کتاب نظریه و نقد ادبی: درسنامه‌ای میان‌رشته‌ای (انتشارات سمت) ارائه خواهد شد و از همه‌ی اعضای کارگاه درخواست می‌شود برای جلسه‌ی اول صفحات ۲۶۱ الی ۲۷۳ از کتاب یادشده را خوانده باشند.

دوشنبه‌ها، ساعت ۱۸ تا ۱۹:۳۰

****

کارگاه آشنایی با رمان (۲) (رمان مدرن)
رمان مدرن در دوره‌ای به وجود آمد که اندیشه‌های جدید در فلسفه و علم، نگرش انسان به خویشتن و جهان پیرامونش را به‌کلی دگرگون کرده بود. عطف توجه از واقعیت بیرون به واقعیت درونِ ذهن، از جمله ویژگی‌های رمان مدرن است که در تکنیک‌هایی مانند سیلان ذهن متبلور می‌شود. هدف از برگزاری دوره‌ی آموزشیِ «آشنایی با رمان (۲)»، فراگیری ویژگی‌های رمان قرن بیستم و روش‌شناسیِ تحلیل آن است. این دوره به‌ویژه برای پژوهشگران و علاقه‌مندانی طراحی شده است که در رشته‌ی تحصیلیِ خود درسی درباره‌ی ادبیات داستانی نگذرانده‌اند، اما مایل‌اند با شیوه‌ی تحلیل رمان آشنا شوند. این دوره همچنین با این هدف طراحی شده است که نسل جدیدی از منتقدان ادبیات داستانی تربیت شوند که بتوانند در مطبوعات و رسانه‌های دیجیتال نقدهای روشمند و غیرذوقی بنویسند. در این دوره‌ی أموزشی که طول آن ۱۰ جلسه خواهد بود، پس از بحث‌های نظری درباره‌ی ویژگی‌ها و ساختار رمان مدرن و نحوه‌ی تحلیل آن، یک رمان مدرن فارسی نیز به‌طور مبسوط در کارگاه تحلیل خواهد شد تا شرکت‌کنندگان در این دوره توانایی عملی برای خوانش نقادانه‌ی این نوع رمان را کسب کنند. رمانی که در این دوره تدریس می‌شود، سرخی تو از من نوشته‌ی سپیده شاملو است که ویژگی‌های مدرنیسم در رمان را به‌طرز چشمگیری به نمایش می‌گذارد.

مباحث نظری رمان را از بحث‌های کتاب نظریه‌های رمان: از رئالیسم تا پسامدرنیسم خواهیم آموخت (ویراست جدید، انتشارات نیلوفر، ۱۳۹۹) خواهیم آموخت. از اعضای کارگاه تقاضا می‌شود برای جلسه‌ی اول، مقاله‌ی «رمان قرن بیستم» از دیوید دِیچز و جان استُلوردی (صفحات ۱۰۱ الی ۱۰۶) را بخوانند. از همه‌ی اعضای کارگاه انتظار می‌رود در بحث‌های جمعی شرکت کنند تا این دوره بتواند در ارتقای توانایی آنان در نقد رمان مدرن اثرگذار باشد.

پنج‌شنبه‌ها، ساعت ۱۴ تا ۱۵:۳۰

****

کارگاه داستان‌نویسی (۲)
هدف از این کارگاه که در ۱۰ جلسه برگزار خواهد شد، افزایش مهارت‌های خلاقانه‌ی نویسندگان نوقلم است که قصد دارند داستان‌نویسی را به‌طور جدی و حرفه‌ای دنبال کنند. در هر یک از جلسات، نخست مبحثی نظری درباره‌ی شیوه‌های داستان‌نویسی مطرح خواهد شد و سپس داستانی که یکی از شرکت‌کنندگان کارگاه نوشته است به طور جمعی خوانده و بررسی می‌شود. در بحث راجع به داستان‌ها، شیوه‌ی به‌کارگیری خلاقانه و هدفمندِ عناصر داستان برای القای درونمایه‌ی مورد نظر نویسنده بحث خواهد شد.

داوطلبان شرکت در این کارگاه باید دوره‌ی آموزشی پیش‌نیاز («کارگاه داستان‌نویسی (۱)» را گذرانده باشند و در غیر این صورت حتماً شناخت کافی از عناصر داستان داشته باشند (زاویه‌ی دید، شخصیت، پیرنگ، زاویه‌ی دید، کشمکش، …)

پنج‌شنبه‌ها، ساعت ۱۶ تا ۱۷:۳۰

باختین نظریه‌پردازی بود که در شوروی سابق، تحت حکومت استبدادیِ کمونیست‌های به‌قدرت‌رسیده پس از انقلاب سوسیالیستی سال ۱۹۱۷، دیدگاه‌هایی «غیررسمی» درباره‌ی ادبیات اشاعه می‌داد. مطابق با دیدگاه رسمی، آثار ادبی باید شالوده‌های ایدئولوژیک حاکمیت (مارکسیسم) را برای مخاطبان «توجیه» می‌کرد. فرض بر این بود که با خواندن رمان‌ها و اشعار و داستان‌هایی که استثمار پرولتاریا در نظام سرمایه‌داری را به‌وضوح نشان می‌داد، مردم («خلق‌های ستم‌دیده»، مطابق با واژگان کمونیست‌ها) از بورژوازی منزجر می‌شدند و با حکومت به‌اصطلاح کارگریِ برآمده از انقلاب همراهی می‌کردند. از این رو، رمان‌هایی مانند مادر نوشته‌ی ماکسیم گورکی، یا چگونه فولاد آبدیده شد نوشته‌ی نیکلای اُسترُوْسکی، به‌منزله‌ی نمونه‌ی اعلای «ادبیات مردمی» ستوده ـــ و نویسندگان‌شان حمایت ـــ می‌شدند. در چنین الگویی از ادبیات، صدای راوی دانا و بافراستی سیطره دارد که همه‌چیز را حکیمانه می‌داند و صلاح آحاد جامعه و حتی بشریت را به‌ روشی تعلیمی ابلاغ می‌کند. متقابلاً باختین در نظریه‌ی رمانِ چندصدایی، آن نوع رمانی را تأمل‌انگیز و درخور توجه می‌دانست که به صداهای متنافر و حتی متضاد میدان می‌دهد و تصمیم‌گیری درباره‌ی درستی یا نادرستیِ جهان‌بینی‌های متباین را به خواننده وامی‌گذارد.

در این کارگاه، مفاهیم اساسی نظریه‌ی باختین (از قبیل «ناهمگونی زبانی»، «منطق گفت‌وگویی»، «رمان تک‌صدایی»، «رمان چندصدایی»، «کارناوال»، «مرکزگرایی»، «مرکزگریزی»، و …) یک‌به‌یک توضیح داده شد و در گام بعدی رویکرد او در نقد ادبی در خوانش دو رمان ایرانی (یکی چندصدا و دیگری تک‌صدا) به کار برده شد تا اعضای کارگاه مهارت عملی در کاربرد نظریه‌ی باختین به دست آورند.

با این اوضاف، به گمانم معلوم می‌شود که چرا این کارگاه برگزار شد و چرا کسانی دشواریِ شرکت کردن در آن را در زمستانی سرد به جان خریدند و هر پنجشنبه ساعت ۱۴ گرد هم آمدند (بعضی‌شان از راه‌های دور و حتی از شهرهایی دیگر) تا شناخت عمیق‌تری از ادبیات و چندوچون نظریه‌ی باختین به دست آورند. تصویر زیر، نشانه‌های آشکاری از شور و علاقه‌ی تعدادی از این مخاطبان جدی را در پایان آخرین جلسه‌ی کارگاه به‌یادگار ثبت کرد.

۱. کارگاه «آشنایی با رمان(۱)»

هدف از برگزاری کارگاه «آشنایی با رمان (۱)»، آشنایی با ویژگی‌های رمان رئالیستی و روش‌شناسیِ تحلیل آن است. این دوره بویژه برای پژوهشگران و علاقه‌مندانی طراحی شده است که در رشته‌ی تحصیلیِ خود درسی درباره‌ی ادبیات داستانی نگذرانده‌اند، اما مایل‌اند با شیوه‌ی تحلیل رمان آشنا شوند. این دوره همچنین با این هدف طراحی شده است که نسل جدیدی از منتقدان ادبیات داستانی تربیت شوند که بتوانند در مطبوعات مقالاتی روشمند در نقد رمان بنویسند. این کارگاه در ۱۰ جلسه تشکیل می‌شود و طی این جلسات مطالب بسیار زیادی را باید کار کرد: نحوه‌ی ظهور رمان به منزله‌ی ژانری نو در قرن هجدهم، پس‌زمینه‌ی فلسفی رئالیسم، تمایز رمان با رمانس، نظریه‌ی ایان وات درباره‌ی رمان، ویژگی‌های رئالیسم صوری، عناصر رمان، شیوه‌ی خوانش تحلیلی رمان، تحلیل مشروح دو رمان، و … . روش کار در این کارگاه به این صورت خواهد بود که اعضای کارگاه برای هر جلسه پیشاپیش مطالبی را از کتاب «نظریه‌های رمان: از رئالیسم تا پسامدرنیسم» نوشته‌ی ایان وات،‌ دیوید لاج، … (تهران: انتشارات نیلوفر، ۱۳۹۹) مطالعه می‌کنند و بعد در کارگاه بخشی از آن مطالب را به‌طور جمعی می‌خوانیم و درباره‌ی جزئیاتش با هم بحث می‌کنیم تا توضیح بیشتری درباره‌ی آن ارائه و ابهامات برطرف شود. بدین ترتیب، راه برای تحلیل دو رمان «غرور و تعصب» (نوشته‌ی جین آستین) و «چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم» (نوشته‌ی زویا پیرزاد) هموار می‌شود. این دوره‌ی آموزشی به صورت کلاس برگزار نمی‌شود، بلکه در قالب «کارگاه» (محل کار) برگزار می‌شود.

از اعضای کارگاه درخواست می‌شود برای جلسه‌ی اول صفحات ۱۱ الی ۳۰ از کتاب «نظریه‌های رمان» را پیشاپیش بخوانید.

پنجشنبه‌ها – ساعت ۱۴ تا ۱۵:۳۰
شروع دوره: ۱۷ فروردین ۱۴۰۲

 

---

۲. اطلاعیه‌ی «کارگاه داستان‌نویسی (۱)»

هدف از برگزاری این کارگاه که طی ۱۰ جلسه برگزار خواهد شد، افزایش مهارت‌های خلاقانه‌ی نویسندگان نوقلم است که قصد دارند داستان‌نویسی را به‌طور جدی و حرفه‌ای دنبال کنند. رویکرد این کارگاه به داستان‌نویسی مبتنی بر نظریه‌هایی ادبی و شناخت سبک‌های داستان‌نویسی در ادبیات ایران و جهان خواهد بود. شرکت‌کنندگان در این دوره، می‌بایست از آشنایی مقدماتی با عناصر داستان برخوردار باشند (زاویه‌ی دید، شخصیت، پیرنگ، کشمکش، …). در هر یک از جلسات، نخست بحثی نظری درباره‌ی شیوه‌های داستان‌نویسی انجام خواهد شد و سپس داستانی که یکی از شرکت‌کنندگان کارگاه نوشته است در جمع خوانده و بررسی می‌شود. در بحث راجع به داستان‌ها، شیوه‌ی به‌کارگیری خلاقانه و هدفمندِ عناصر داستان برای القای درونمایه‌ی مورد نظر نویسنده بحث خواهد شد. این کارگاه پیش‌نیاز شرکت در «کارگاه داستان‌نویسی (۲)» است که متعاقباً با برگزیده‌ای از شرکت‌کنندگانِ کارگاه مقدماتی برگزار خواهد شد.

پنجشنبه‌ها – ساعت ۱۶ تا ۱۷:۳۰
شروع دوره: ۱۷ فروردین ۱۴۰۲