صادق هدایت را عموماً در زمرهی نوگراترین و بدعتگذارترین نویسندگان ایران میدانند. بررسی داستانهای هدایت، بویژه با توجه به برههی زمانیای که این داستانها در آن نوشته شدند، مؤیِدِ این دیدگاه است که او از تکنیکها و شیوههایی استفاده کرد که دستکم تا آن زمان در ادبیات داستانی نوپای ایران مسبوق به سابقه نبودند. یک مصداقِ خصیصهنما از تلاشهای هدایت برای فراتر رفتن از شیوههای مرسوم داستاننویسی و ایجاد چهارچوبهای نو را در داستان کوتاه او با عنوان «فردا» میتوان دید. این داستان، که نخستین بار در سال ۱۳۲۵ منتشر شد، با استفاده از تکنیک تکگویی درونی و سیلان ذهن نوشته شده است که در آن زمان، دستکم در کشور ما، روش مرسوم و شناختهشدهای در داستاننویسی محسوب نمیشد. تناوب تکگوییهای مهدی زاغی و غلام (دو کارگر چاپخانه که شخصیتهای اصلی این داستان هستند)، روایتی غیرخطی به وجود میآوَرَد که به شیوهای مدرنیستی (یعنی با نمایش دادنِ فرایندهای ذهنی و نه با گزارشِ مستقیمِ یک راویِ همهدان) احساسات و استنباطهای این دو شخصیت از رویدادهای پیرامونشان را به خواننده القا میکند. نقلقول زیر از تکیگوییِ مهدی زاغی، مبیّن مهارت هدایت در استفاده از تداعی برای نشان دادنِ دنیای درونیِ این شخصیت است:
«[غلام] چه عادتی داره که یا بیخود وراجی کنه و یا خبرها را بلندبلند بخونه! حواس آدم پرت میشه. پشت لبش که سبز شده قیافهاش را جدی کرده. اما صداش گیرنده است. آخر هر کلمه را چه میکِشه! [. . . .] هر چی به دهنش بیاد میگه: مثلاً به من چه که زن دائیش بچه انداخته؟ اما کسی هم حرفهاش را باور نمیکنه ــ همه میدونند که صفحه میگذاره. هرچی پاپی من شد، نتونست که ازم حرف در بیاره. من عادت به درددل ندارم. وقتی که برمیگرده میگه: “بچهها!” مسیبی رگبهرگ میشه؛ به دماغش برمیخوره. اونم چه دماغی! با اون دماغ میتونه جای پنج نفر هوای اتاق را خراب بکنه. اما همیشه لبهاش وازه و با دهن نفس میکشه. از یوسف اشتهاردی خوشم نمییاد: بچهی ناتو دوبههمزنی است. اشتهارد هم باید جایی شبیه ساوه و زرند باشه، کمی بزرگتر یا کوچکتر، اما لابد خانههای گِلی و مردم تب و نوبهای و چشمدردی داره. مثلاً به من چه که مییاد بغل گوشم میگه: “عباس سوزاک گرفته.” پیرهن ابریشمی را که به من قالب زد، خوب کلاه سرم گذاشت! نمیدونم چشمش از کار سرخ شده یا درد میکنه. پس چرا عینک نمیزنه؟» (صادق هدایت. نوشتههای پراکنده، چاپ دوم. تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۴۴. ص. ۱۹۳.)
در این بخش از داستان، شب شده است و مهدی زاغی که تلاشش برای خوابیدن بیثمر مانده، افکار و خاطرات مختلف و نامرتبطی را ناخواسته در ذهنش مرور میکند. ابتدا به یاد غلام (یکی دیگر از کارگران چاپخانهای که خود در آن کار میکند) میافتد که عادتش در بلند خواندن خبرهایی که برای روزنامه حروفچینی میکند، باعث آزار همکارانش میشود. سپس به چهره و صدای غلام فکر میکند و بعد به پُرگوییهای او و اینکه نتوانسته است مهدی را وادار به درددل کند. راوی از اینجا به یاد واکنش یکی دیگر از کارگران به نام مسیبی میافتد و اکنون با جملهی «به دماغش بر میخوره»، که کنایه از رنجیدن مسیبی است، به بزرگ بودنِ بینیِ او میاندیشد. این تداعی عیناً در مورد یکی دیگر از کارگران ــ این بار به سبب نام این شخصیت ــ در ذهن راوی صورت میگیرد: وقتی راوی یوسف اشتهاردی و دوبههمزن بودنِ او را به یاد میآوَرَد، بیاختیار به منطقهی اشتهارد و مردم و خانههای آنجا فکر میکند. جملات پایانیِ این نقلقول، نشاندهندهی هجوم اندیشههای نامرتبط به ذهن راوی هستند: مهدی با خود میاندیشد که یوسف پیراهنی را به قیمت گزاف به او فروخته، اما بلافاصله به سرخ بودنِ چشم یوسف فکر میکند و اینکه چرا با این حال از عینک طبی استفاده نمیکند. در دومین بخش داستان «فردا»، در جملات پایانیِ تکیگوییِ درونیِ غلام، که همچون مهدی زاغی از بیخوابی در بسترش رنج میبَرَد، تداعی شکلی افراطیتر به خود میگیرد و به سیلان ذهن تبدیل میشود:
«فردا باید لباسم را عوض بکنم، دیشب همه کثیف و خونالود شده … بلکه شکوفه برای بچهگربهاش که زیر رختخواب خفه شد گریه میکرد … چرا هنوز سر درخت کاج تکان میخوره؟ … پس نسیم مییاد … امروز ترکبند دوچرخهی یوسف به درخت گرفت و شکست … به لبهای یوسف تبخال زده بود … کوادرات … دیروز هفتاد بطر لیموناد خوردم، باز هم تشنهام بود! … نه حتماً غلط مطبعه بوده. یعنی فردا تو روزنامه تکذیب میکنند؟ … خوب من پیرهن سیاهم را میپوشم … چرا عباس که چشمش لوچه، بهش “عباس لوچ” نمیگند؟ کوادرات … کو ـ واد ـ رات … کو ـ واد ـ رات … فردا روزنامه … پیرهن سیاهم … فردا! …» (ص. ۲۰۷-۲۰۶) ادامه خواندن “تجددخواهیِ ادبیِ هدایت”