دسته: نقد کتاب «ریویو»

آنچه در زیر می‌خوانید یادداشتی است از حسین پاینده با عنوان «برونداد دانشگاه در جامعه‌ی ایرانی» که امروز ۲۸ دی‌ماه ۹۶ در روزنامه‌ی همشهری منتشر شد.

 برونداد دانشگاه در جامعه‌ی ایرانی 

یادداشتی بر کتاب دانشگاه، ارتباطات و توسعه‌ی ملی در ایران

کتاب دانشگاه، ارتباطات و توسعه‌ی ملی در ایران (مجموعه‌ای از نوشتارهای پژوهشی مجید تهرانیان، به کوشش هادی خانیکی، تهران: انتشارات پژوهشکده‌ی مطالعات فرهنگی و اجتماعی، ۱۳۹۶) تلاشی است برای پاسخ دادن به یک پرسش مهم تاریخی: «دانشگاه برای برآوردن کدام نیاز جامعه و کشور تأسیس شده است و در کدام سوی کیفی و کمّی باید توسعه یابد؟» هر یک از فصل‌های چهارگانه‌ی این کتاب جنبه‌ای از این پرسش را در پیوند با مسئله‌ای انضمامی پاسخ می‌دهد. فصل اول به موضوع پیچیده‌ی مهاجرت نخبگان («فرار مغزها») می‌پردازد و علت‌های مختلف آن را می‌کاود. فصل دوم ضمن مروری تاریخی بر تکوین مفهوم «دانشگاه» و کارکرد آن در جوامع سنتی و صنعتی در غرب، می‌کوشد دست به مطالعه‌ای تطبیقی درباره‌ی فرایند تاریخی شکل‌گیری دانشگاه در ایران بزند. در این فصل نگارنده یک بار دیگر به موضوع «فرار مغزها» می‌پردازد و تلاش می‌کند با نگاهی به آینده، چشم‌اندازی از توسعه‌ی نظام دانشگاهی در ایران ترسیم کند. این آینده‌نگری در فصل سوم هم ادامه پیدا می کند و نهایتاً کتاب با فصل چهارم ــ که خود متشکل از سه نوشتار مجزاست ــ به پایان می‌رسد که مضمون عمده‌ی آن عبارت است از نسبت رسانه‌ها با توسعه‌ی علمی و آموزشی در ایران.

همچنان که از شرح مختصر فوق برمی‌آید، این کتاب می‌کوشد یکی از مبرم‌ترین مسائل جامعه‌ی معاصر ایران را از منظری تحلیلی و به شیوه‌ای تطبیقی‌ـ‌آینده‌نگر بکاود. این موضوع که چرا دانشگاه در کشور ما نتوانسته همان نقش اجتماعی را ایفا کند که در تاریخ کشورهای پیشرفته‌ی صنعتی ایفا کرده، مشغله‌ی فکری بسیاری از کسانی است که در بویژه در حوزه‌ی علوم انسانی و اجتماعی در این موضوع تأمل کرده‌اند. از جمله پاسخ‌هایی که به این پرسش داده شده این بوده است که پیدایش دانشگاه در ایران هیچ‌گاه از سازوکارهای درون‌پویشیِ جامعه‌ی ایران ناشی نشد. نخستین مواجهه‌ی ما با دانشگاه در دوره‌ی عباس‌میرزا صورت گرفت که به پیشنهاد قائم‌مقامش برای اولین بار دو گروه از دانشجویان ایرانی را به ترتیب در سال‌های ۱۲۲۶ و ۱۲۳۱ قمری برای کسب علم و مهارت‌های عملی به دانشگاه‌های انگلستان اعزام کرد. این کار در دوره‌ی سلطنت محمدشاه هم انجام شد. بازخورد حاصل از این اعزام، همچنین این اندیشه که می‌بایست نهادی مانند دانشگاه‌های غربی در داخل کشور ایجاد شود تا نیازی به اعزام دانشجو به سایر کشورها نداشته باشیم، در سال ۱۲۶۶ قمری منجر به تأسیس دارالفنون ــ و در واقع بسته شدن نطفه‌ی دانشگاه ایرانی ــ به دست امیرکبیر شد. هم دارالفنون و هم وارث آن، دانشگاه تهران که در سال ۱۳۱۳ شمسی با پنج دانشکده آغاز به کار کرد، مستقیماً با الگوبرداری از پارادایم‌های غربی بنیاد نهاده شدند. نه فقط طرح معماری دانشگاه تهران، بلکه همچنین برنامه‌های درسی و ساختار آموزشی آن از نمونه‌هایی پیروی کرد که در جوامعی دیگر و با سِیرِ تاریخی و نیازهایی متفاوت پدید آمده بودند.

پاسخ‌های این کتاب به پرسش درباره‌ی کارکرد ناقص و بی‌ثمر دانشگاه ایرانی را بویژه باید در فصل دوم آن که ضمناً طولانی‌ترین بخش آن نیز هست، جست‌وجو کرد و هرچند تمام این کتاب تأمل‌انگیز و خواندنی است اما هسته‌ی مرکزی اندیشه‌های مطرح‌شده در آن را می‌توان همین فصل دانست. در این‌جا مایلم برخی تأملات شخصی را هم درباره‌ی این پرسش، از زاویه‌ای شاید متفاوت اما نه مغایر با دیدگاه این کتاب، مطرح کنم. شالوده‌ی آکادمی در تفکر غربی بر پایه‌ی ایده‌ی دوران‌سازی شکل گرفت که مطابق با آن، دانشگاه می‌بایست دانشجو را با ذهنی تأمل‌گرا به جامعه تحویل دهد. این تأمل‌گرایی زمانی شکل می‌گیرد و کارکردی نهادینه پیدا می‌کند که آموخته‌های متعدد و پراکنده‌ی تحصیلات متوسطه، در کلیتی معنادار در دانشگاه به وحدت برسند و، به بیان ساده، دانشجو به فلسفه‌ی دانش و کارکرد آن در اصلاح نقایص جامعه‌ی بشری پی ببرد. در چنین وضعیتی، یعنی با کسب نگرشی کل‌بنیاد، است که می‌توان انتظار داشت دانش‌آموختگان دانشگاه پس از شروع به کار حرفه‌ای، هر یک در حوزه‌ی مشخص کار خود، دست به خلاقیت و نوآوری بزنند. اثرگذارترین برونداد دانشگاه علوم انسانی، تحصیل‌کردگان برخوردار از توانش ژرف‌اندیشی و حل مسئله هستند، کسانی که بتوانند ابتدا وضعیتی حادث را به خوبی بشناسند و سپس با تحلیلی دقیق، راهکاری مشخص و مبتنی بر درک انضمامی برای برون‌رفت از آن وضعیت ارائه دهند. شاید هیچ نقیصه‌ای در برنامه‌های دانشگاه‌های ما، به طور خاص در حوزه‌ی علوم انسانی، بارزتر از همین نباشد که این نظام آموزشی اساساً با هدف پروراندن چنین ذهن تأمل‌گرایی برنامه‌ریزی نشده است. وقتی اندیشه‌ی انتقادی مذموم تلقی شود، وقتی برملا کردن ضعف‌ها و اشکالات به «ایراد گرفتن» تعبیر شود، نمی‌توان انتظار داشت که دانشجو بیش از مطالب کلیشه‌ای و ثابتی که استاد هر ترم بی هیچ تغییری به او و نسل‌های بعد از او ارائه می‌دهد، به موضوعی بیندیشد. حاصل چنین نظام دانشگاهی‌ای، سترون شدن اندیشه است. دانشگاه در کشور ما نتوانسته است وظیفه‌ی خود در توسعه‌ی ملی را محقق کند، از جمله ــ اما نه صرفاً ــ به این دلیل که به جای ژرف‌اندیشی و فهم وضعیت، پراگماتیسمی عاقبت‌اندیشانه و عافیت‌طلبانه را در روح و روان دانشجویانش تقویت کرده است، پراگماتیسمی که به دست آوردن امتیازات اجتماعی و اقتصادیِ مترتب بر مدارک دانشگاهی را دلیل غایی برای ورود به دانشگاه و البته خروج از آن می‌داند.

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، نقد و بررسی کتاب “اصول و مبانی تحلیل متون ادبی” نوشته سلینا کوش ۱۵ آبان ۱۳۹۶ در سرای اهل قلم برگزارشد.

حسین پاینده، مترجم این کتاب، در ابتدای جلسه عنوان کرد: ترجمه‌ی کتابی درباره‌ی تحلیل متن، یک ضرورت است. تحلیل، دایره‌ای بسیار فراخ‌تر از یک شعر، یک رمان و یک فیلم سینمایی است. تلاش من هم به عنوان یک ایرانی علاقه‌مند به پیشرفت جامعه‌ی خود این است که به سهم خودم امکاناتی فراهم کنم تا گرایش آحاد این جامعه به دیدن لایه‌های ناپیدایی از واقعیت اجتماعی ما بیشتر شود و آن لایه‌ها زمانی قابل دیدن می‌شوند که با نگاهی تحلیل‌گر آن‌ها را نگاه کنیم. این کتاب درباره‌ی تحلیل ادبی است، اما تعریفی که سلینا کوش از متن به دست می‌دهد تعریفی شامل‌شونده است و مقصود از شامل‌شوندگی این است که برخلاف تقسیم‌بندی‌های ژانر که در دانشگاه‌های ما از گذشته متداول بوده است، امروز وقتی صحبت از متن می‌شود خیلی مسائل دیگر هم در آن گنجانده می‌شود. دیدگاه این کتاب درمورد ژانر آن چیزی نیست که در دانشگاه تدریس می‌شود. در دانشگاه‌های ما رمان را ادبیات نمی‌دانند و بیشتر به معرفی شعرای کلاسیک تأکید دارند. در این کتاب ادبیات نمایشی جزو ادبیات محسوب می‌شود، در صورتی که در مقاطع مختلف دانشگاهی درسی درباره‌ی درام و ادبیات نمایشی در رشته‌ی ادبیات وجود ندارد. ژانر ادبیات روایی در این کتاب شامل سینما است، نه فقط فیلمنامه بلکه فیلم یعنی محصول آن را هم ادبیات می‌داند.

وی افزود: سلینا کوش از فرهنگی می‌آید که فارغ‌التحصیلان این رشته در آن فرهنگ به نقد کتاب و نقد فیلم‌‌های سینمایی می‌پردازند. سلینا کوش تحلیل فیلم را برای دانشجوی ادبیات ضروری می‌داند چون این یک ژانر روایی است و تمام عناصری که در ادبیات داستانی وجود دارند مانند عنصر شخصیت، کشمکش، مکان، زمان، فضاسازی و … همگی در فیلم وجود دارند. تعریف این کتاب از ژانر برای ما چیز جدیدی است و معنای متن در آن به طور جالبی گشوده می‌شود و بسیاری از چیزهایی که در ادبیات کلاسیک ما متن به شمار نمی‌آیند در این کتاب به عنوان متن ادبی تلقی شده‌اند.
این منتقد و تحلیل‌گر برجسته‌ی ادبی عنوان کرد: من به عنوان پزوهشگر فرهنگ، این کتاب را ترجمه کردم. امیدوارم خوانندگان این کتاب که نام نظریه‌هایی مثل پسامدرنیسم، ساختارگرایی، روانکاوی، تاریخ‌گرایی نوین، فمینیسم، مارکسیسم، نشانه‌شناسی، پساساختارگرایی و … به گوششان می‌خورد از راه روش‌هایی پیشنهادی این کتاب نگاهی به متن گسترده‌تری به نام واقعیت اجتماعی بیندازند. ما همه شخصیت‌های یک روایت خیلی بزرگ هستیم. زندگی ما یک روایت است. تعامل‌های ما در زندگی پر از کشمکش است و دائماً با مسئله‌ی زاویه‌ی دید مواجه هستیم. هدف من کمک به پیشبرد مطالعات ادبی برای نظام‌مند کردن موضوع نقد در محافل آکادمیک بوده اما تأکید می‌کنم که منتقد واقعی، جهان پیرامون خود را از راه نقد ادبی می‌شناسد. به غیر از این ضرورت مبرم فرهنگی ـ ادبی، باید اشاره کنم که این کتاب نسبتاً جدید است و یک سال پیش که به دستم رسید تنها چهار پنج ماه از انتشارش به زبان اصلی می‌گذشت و من هم در کوتاه‌ترین زمانی که می‌توانستم این کتاب را ترجمه کردم. این کتاب منبع نسبتاً جدیدی است و لذا ترجمه‌ی آن را ضروری دیدم. 

پاینده در ادامه مطرح کرد: نقد نشانه‌ی هوش فوق‌العاده نیست، بلکه آشنایی با روش‌های نقد ادبی به ما کمک می‌کند تا متوجه دلالت‌ها و معانی بشویم. امیدوارم خوانندگان این کتاب پاسخ پرسش‌هایی را که همیشه از پرسیدن آن شرم داشتند به دست آورند. این کتاب برای کسانی است که می‌خواهند از پایه و بیخ و بن با نقد ادبی آشنا شوند. اصطلاحات ادبی در فهرست الفبایی در انتهای کتاب آمده‌اند. سلینا کوش هر مسئله‌ای را با طرح مثالی از شعر و رمان و فیلم توضیح می‌دهد. در فصل پایانی هم روش نوشتن مقالات نقادانه را توضیح داده و بین مقالات روزنامه ها و مقالات دانشگاهی تفاوت قائل شده است.

در ادامه مسعود جعفری خلاصه‌ای از مباحث مطرح‌شده در کتاب ارائه کرد و گفت: به نظرم این کتاب برای دانشجویان بسیار مفید است. کتاب با مقدمه‌ی مترجم آغاز می‌شود که در آن به دو موضوع، اهمیت نظریه و روش نظام‌مند نقد ادبی، پرداخته می‌شود. در مقدمه راجع به چیستی ادبیات و کارکردهای آن که برای خواننده مبتدی هم قابل فهم است،‌ بحث می‌شود. تغییر جایگاه شاعران و نویسندگان و ژانرهای ادبی گذشته نسبت به امروز را بیان می‌کند و توضیح می‌دهد که هیچ ژانری در تاریخ ادبیات ثابت نیست و در کل، کتاب نگاهی پویا به مسائل دارد.

استاد دانشگاه خوارزمی افزود: ژانر و آمیختگی ژانرها از جمله مباحث مهم کتاب است. فصل دوم کتاب بر پایه نقد خود متن و واژه‌های آن است. فصل سوم به تحلیل متن در بافتار یا زمینه‌ی بیرونی متن اختصاص دارد. سپس به تاریخ‌گرایی نوین و تلفیق آن با متن می پردازد. فصل چهارم به تحلیل تطبیقی اختصاص دارد و با اشاره به نظریه مشهور تی.‌اس. الیوت درباره سنت و استعداد فردی که بیان می‌کند هیچ خلاقیت ادبی نمی‌تواند بدون توجه به سنت رخ بدهد. چرا که هر متنی به نحوی با متون قبل از خود و معاصر ارتباط دارد و به گونه‌ای روی متون بعد از خود اثر می‌گذارد.
در فصل بعد خواننده با ماهیت اقتباسیِ ترجمه آشنا می‌شود و درمی‌یابد که هر ترجمه نوعی اقتباس است. در فصل پنجم، نسبت تحلیل با نقد ادبی بحث می‌شود. صحنه‌ی نقد امروز با قرن نوزدهم تفاوت دارد و تکثر نقد و دیدگاه‌های متنوع و رویکردهای مختلف منتقدها باعث تکثر نقد شده است. فصل ششم به تحلیل نظریه‌های ادبی اختصاص دارد. روش تحلیل از دل نظریه بیرون می‌آید. در این فصل، نظریه‌های ادبی طبقه‌بندی شده و به ذهن خواننده در مطالعه‌ی این نظریه‌ها و نسبت آن‌ها با هم نظم می‌بخشد. به طور کلی، از نظر سلینا کوش معنای اصطلاح متن در جهان امروز معنایش تغتیر کرده است. فصل هفتم به جمع‌بندی نوشتار تحلیلی می‌پردازد.
جعفری، مطالعه‌ی این کتاب را برای کسانی که علاقه‌مند به فعالیت در حوزه‌ی نقد هستند برای ارتقا کیفیت نقد لازم و ضروری دانست. وی سؤالات خود را درباره‌ی ترجمه‌ی چند واژه‌ی خاص از مترجم این کتاب مطرح کرد. وی درباره ترجمه‌ی دو واژه، «معرفت مینویی» و «بافتار» از مترجم این اثر سؤالاتی مطرح کرد و گفت: ترجمه‌ی کتاب هم مانند متن اصلی بدون ابهام و بسیار روشن است و مترجم سلیقه‌ی خاصی در انتخاب فعل‌ها داشته است.

در ادامه‌ی جلسه عبدالرسول شاکری، از اعضای هیأت علمی سازمان سمت، بیوگرافی کاملی از فعالیت‌های ادبی حسین پاینده ارائه کرد و گفت: نخستین مقاله‌ی حسین پاینده که درباره‌ی اهمیت زاویه‌ی دید در داستان کوتاه بود، در سال ۱۳۶۸ در نشریه‌ی «کیهان فرهنگی» منتشر شد. از سال ۱۳۵۵ تا ۱۳۵۹ در  شهر آکسفورد دوره‌ی دبیرستان را گذراند و در سال‌های ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۰ در دبیرستان هدف و رهنما در تهران دیپلم گرفت. سالهای ۱۳۶۴تا ۱۳۶۸ در دانشگاه علامه طباطبائی دوره‌ی کارشناسی ادبیات انگلیسی و در سالهای ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۰ در دانشگاه تهران در مقطع کارشناسی ارشد همین رشته فارغ‌التحصیل شد. او از سال ۱۳۷۱ به عضویت هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبائی درآمد. در سال‌های ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۰ در دانشگاه ساسکس انگلستان به تحصیل نقد ادبی در مقطع دکتری پرداخت و در همین سال‌ها یک دوره آشنایی با نقد ادبی روانکاوانه را به توصیه استاد راهنمایش در دانشگاه کوین مری لندن گذراند. ادامه خواندن “گزارش خبرگزاری کتاب ایران از جلسه‌ی نقد کتاب «اصول و مبانی تحلیل متون ادبی»”

مقصود از نگارش کتاب حاضر، پیشنهاد روشی برای نقد رمان بوده است، روشی که مبتنی بر خوانش تحلیلی صحنه‌ی آغازین و معلوم‌ کردن ربط آن به بقیه‌ی رمان است و با تمرکز بر ساختار رمان انجام می‌شود. نویسنده در این کتاب استدلال کرده است که صحنه‌ی آغازین رمان، اگر آن رمان به قلم نویسنده‌ای توانا و صناعتگر نوشته شده باشد، حکم همان تمهید یا شگردی را دارد که قدمای ما آن را «براعت استهلال» می‌نامیدند. شاعران کهن با استفاده از این صناعت که در ذیل صنایع بدیع طبقه‌بندی می‌شود، زمینه‌ای برای ورود به داستان فراهم می‌کردند و محتوا و مضمون شعر را به اختصار مورد اشاره قرار می‌دادند. به طریق اولی رمان‌نویسان با استفاده از صناعاتی مانند نماد، مجاز مرسل، استعاره و آیرونی جزئیاتی را در صحنه‌ی آغازین می‌پرورانند که با شروع رویدادها و بسط پیرنگ، آرام‌آرام درونمایه‌های رمان را شکل می‌دهد؛ پس نخستین گام در راه فهم معانی هر رمان، تحلیل مشروح صحنه‌ی آغازین است.

این کتاب از ده فصل، سه ضمیمه، فهرست منابع و نمایه‌ی اسمی تشکیل شده است. همه‌ی فصول با پیروی از روش‌شناسی واحدی نوشته شده‌اند که عبارت‌اند از: الف) شروع فصل با یک مبحث نظری در نقد ادبی؛ ب) تحلیل مشروح صحنه‌ی آغازین یک رمان بر اساس مبحث نظری مطرح‌شده در ابتدای همان فصل؛ ج) نقد آن رمان با برقراری پیوند بین صحنه‌ی آغازین و سایر بخش‌ها یا اجزائش.

رمان‌های برگزیده در این کتاب طیف متنوعی از سبک‌ها در دوره‌های مختلف را در بر می‌گیرد که در میان آن‌ها، هم رمان‌های نوشته‌شده به قلم نویسندگان صاحب‌نام از نسل اول و دوم رمان‌نویسی ایران به چشم می‌خورد (صادق هدایت، صادق چوبک، جلال آل‌احمد، هوشنگ گلشیری و سیمین دانشور) و هم رمان‌های متأخر (اسماعیل فصیح، سپیده شاملو، زویا پیرزاد و رضا براهنی). رمان‌های شناخته‌شده‌تر جایگاه تثبیت‌شده‌ای در پیکره‌ی ادبیات ایران دارند و در بسیاری از منابع از آن‌ها نام برده شده است؛ از این‌رو نویسنده تلاش کرده تا با گنجاندن رمان‌های متأخرتر، سمت‌وسوی حرکت رمان در یکی‌دو دهه‌ی اخیر را نیز تا حدودی نشان دهد.

این کتاب سه ضمیمه دارد که هر یک در جایگاه فصلی مستقل، مکمل فصول ده‌گانه‌ی آن هستند. نویسنده در ضمیمه‌ی اول کوشیده تا پاسخی به این پرسش دهد که: آیا می‌توان روش پیشنهاد‌شده در این کتاب را برای نقد داستان کوتاه نیز به کار برد؟ پاسخ نویسنده به این سؤال مثبت بوده و به منظور به دست دادن نمونه‌ای از نقد داستان کوتاه با همان روشی که در این کتاب برای نقد رمان به کار رفته، داستان مشهور «سه قطره خون» از صادق هدایت را بررسی کرده است.

در ضمیمه‌ی دوم نویسنده کوشیده تا پرسش مشابهی را درباره‌ی نقد فیلم پاسخ دهد که: آیا می‌توان روش پیشنهاد‌شده در این کتاب را برای نقد فیلم سینمایی نیز به کار برد؟ پاسخ نویسنده به این سؤال مثبت بوده و به منظور به دست دادن نمونه‌ای از نقد فیلم با این روش، فیلم ماندگار هامون را مفصل نقد کرده است.

ضمیمه‌ی سوم با عنوان «واژه‌نامه‌ی توصیفی اصطلاحات رمان» شرح یکصد اصطلاح پُرکاربرد در نقد رمان است که با ترتیب الفبایی و با ارجاع مقابل تنظیم شده است و همه‌ی این اصطلاحات در بحث‌های این کتاب استفاده شده‌اند.

فهرست مطالب این کتاب بدین قرار است:

گشودن این کتاب؛ فصل اول: گشودن بوف کور؛ فصل دوم: گشودن تنگسیر؛ فصل سوم: گشودن مدیر مدرسه؛ فصل چهارم: گشودن شازده احتجاب؛ فصل پنجم: گشودن سَووشون؛ فصل ششم: گشودن ثریا در اغما؛ فصل هفتم: گشودن جزیره‌ی سرگردانی؛ فصل هشتم: گشودن چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم؛ فصل نهم: گشودن آزاده‌خانم و نویسنده‌اش؛ فصل دهم: گشودن سرخی تو از من.

ضمائم: گشودن «سه قطره خون»؛ گشودن هامون؛ واژه‌نامه‌ی توصیفی اصطلاحات نقد رمان.

از سال ۸۹ ناگزیر به عنوان ویراستار و کارشناس ادبیات داستانی با یکی دو ناشر همکاری داشتم و رمان عموماً عامّه‌پسند می‌خواندم و نظر می‌دادم. اغلب رمان‌نویسان (بویژه نویسندگان زن) علاوه بر ضعف تألیف و ضعف‌های دیگر مثل عدم شناخت تفاوت رمان و داستان بلند در یک چیز مشترک بودند و آن هم ضعف آغاز رمان. در ملاقات حضوری با این دسته از نویسندگان می‌پرسیدم، فرض کنید کنترل تلویزیون دست شماست، چه مدت به خود برای دیدن برنامه فرصت می‌دهید تا تصمیم بگیرید آن را تماشا کنید یا شبکه را عوض کنید؟ اغلب پاسخ می‌دادند بین دو تا پنج دقیقه. و من می‌گفتم همین معادله در مورد رمان شما هم مصداق دارد. خواننده وقتی رمان را باز می‌کند چند صفحه‌ی اول آن‌قدر باید جالب و جذاب باشد تا خواننده را به مطالعه‌ی اثر مجاب کند. البته در نقد ادبی مقصود از جالب و جذاب جنبه توصیفی اثر مد نظر است نه بحث ارزش‌گذاری.

در مورد همین مسئله یعنی آغاز رمان، دکتر حسین پاینده، منتقد و نظریه‌پرداز که با آثار خود اعم از تألیف و ترجمه در حوزه نقد ادبیات داستانی دانش ما را در زمینه‌ی شناخت داستان و مؤلفه‌های زیبایی‌شناختی آن عمیق‌تر کرده، در این هفته کتابی تحت عنوان گشودن رمان یا «رمان ایران در پرتو نظریه و نقد ادبی» توسط انتشارات مروارید منتشر کرده است که در آن به بحث همه‌جانبه ای درمورد آغاز رمان می‌پردازد. پاینده در مورد عنوان کتاب ــ «گشودن رمان» ــ می‌گوید: «واژه‌ی گشودن را در کتاب حاضر، هم به معنای «بازکردن» به کار برده‌ام و هم به معنای «آغاز کردن»، معنای اول به نقد ادبی مربوط می‌شود و معنای دوم به رمان‌نویسی.در معنای اول «گشودن رمان» یعنی فراتر رفتن از معنای سطحی و راه بردن به معانی ژرف آن. هر متن ادبی مجموعه‌ای معیّن از نشانه‌های واژگان است که با کنش نقد از حالت بسته و مبهم‌شان «باز» می‌شوند. «باز شدن» به این مفهوم نشانه‌شناختی مترادف است با مشخص کردن مدلول برای دال‌های متن. به تعبیری استعاری می‌توان گفت که نقد یعنی «گشودن درِ معنای متن» و منتقد کسی است که با گشودن این در، معبری برای ورود به درون متن باز می‌کند. «گشودن رمان» در معنای دوم (معنایی که به عمل نگارش مربوط است) یعنی آغاز کردن رمان به شکلی که هم موجب (حس) تعلیق شود و هم نخستین نشانه‌ها از پیرنگی را که متعاقباً تکوین می‌یابد، به صورتی فشرده به دست دهد. همان‌گونه که رمان‌نویسانِ صناعت‌شناس و حرفه‌ای به خوبی واقف‌اند، طراحی صحنه‌ی آغازین دشوارترین مرحله در فرایند نگارش رمان است؛ نخستین صحنه باید آن‌قدر گیرا و تأمل‌انگیز باشد که خواننده را به ورود به جهان خیالی رمان، همراهی با شخصیت‌ها و دنبال کردن رویدادها ترغیب کند.»

دکتر پاینده در این کتاب ۱۰ رمان انتخاب کرده و توضیح می‌دهد: «رمان‌های برگزیده طیف متنوعی از سبک‌ها در دوره‌های مختلف رمان‌نویسی ایرانی را شامل می‌شوند که در میان‌شان هم رمان‌های نویسندگان صاحب‌نام از نسل اول و دوم ایران به چشم می خورد (صادق هدایت، صادق چوبک، جلال آل‌احمد، هوشنگ گلشیری و سیمین دانشور) و هم رمان‌های متأخرتر (از اسماعیل فصیح، زویا پیرزاد، رضا براهنی و سپیده شاملو).»

کتاب در ۱۰ فصل به شیوه‌ی آغاز ۱۰ رمان می پردازد، بوف کور، تنگسیر، مدیر مدرسه، شازده احتجاب، سَووشون، ثریا در اغما، جزیره‌ی سرگردانی، چراغ ها را من خاموش می‌کنم، آزاده‌خانم و نویسنده‌اش، سرخی تو از من. تأکید خاص و اصلی نویسنده (پاینده) بر تحلیل مشروح صحنه‌ی آغازین و معلوم کردن ربط آن به ادامه‌ی رمان به منظور هموار کردن راه نقد هریک از این رمان‌ها بوده است.

مخاطبان این کتاب، هم منتقدان ادبی می‌توانند باشند، همه‌ی کسانی که تئوری‌های نقد ادبی را مطالعه کرده‌اند اما از شیوه‌ی کاربردی کردن و انطباق آن‌ها با یک متن ادبی فارسی درمی‌مانند؛ هم رمان‌نویسانی که به لزوم آگاهی و شناخت نظریه‌های ادبی پی برده‌اند.