اصطلاح «چرخش روایتی» از دههی ۱۹۸۰ به این سو در نقد ادبی به کار رفته است و دلالت بر این دارد که:
آنچه خواندید بخشی از مقدمهی حسین پاینده بر کتابش با عنوان نقد ادبی با رویکرد روایتشناسی است که در هفتهی جاری، چاپ دوم آن از سوی انتشارات نیلوفر منتشر شد.
کتاب نقد ادبی با رویکرد روایتشناسی را میتوانید از اینجا تهیه کنید.
نقد ادبی از دیرباز رابطهی تنگاتنگی با تاریخ داشته است و در اکثر نظریههای ادبی تلاشی برای تبیین این رابطه به چشم میخورَد. دیرینهترین متن نظریه و نقد ادبی، رسالهی شعرشناسی نوشتهی فیلسوف یونان باستان ارسطو (۳۸۴ـ۳۲۲ ق.م.) است که بخش مهمی از آن به وجوه افتراق تاریخ و متن ادبی اختصاص دارد و نویسندهاش توضیح میدهد که چرا ادبیات میبایست در مرتبهای والاتر از تاریخ قرار گیرد. بعد از ارسطو تا به امروز نیز بسیاری از نظریهپردازانی که در خصوص نحوهی فهم معانی متون ادبی آرائی را مطرح کردهاند، هر یک به نحوی از انحاء، مستقیم یا غیرمستقیم، با دیدگاهی ایجابی یا سلبی، حرفی برای گفتن دربارهی رابطهی تاریخ با نقد ادبی داشتهاند. هر گاه نظریهپردازان ادبیات کوشیدهاند نسبتِ بین تاریخ و نقد را معلوم کنند، پرسش محوری همواره از این قرار بوده است که: برای فهم آثار ادبی، چقدر به دانش تاریخی نیاز داریم؟ حولوحوشِ این پرسش محوری، خوشهای از سؤالاتِ مرتبطِ دیگر هم شکل گرفته است که بعضی از مهمترینشان را میتوان اینطور فهرست کرد:
۱. آیا ادبیات آینهی تاریخ است؟ به بیان دیگر، آیا پدیدآورندگان متون ادبی عین رویدادهای تاریخیِ زمانهی خودشان (یا عین وقایع تاریخیِ گذشته) را در آثارشان بازمیتابانند؟
۲. ادبیات تا چه حد میتواند از صِرفِ بازتاباندن گذشته فراتر رود؟
۳. آیا میتوان گفت که متون ادبی حکم نوعی بازنگاریِ تخیلیِ رخدادهای ماضی را دارند؟
۴. آیا نویسندگان و شاعران مجازند از واقعیتهای مسلمِ تاریخی دور شوند یا به دلخواه خود در آنها دخلوتصرف کنند؟
۵. اگر آفرینش ادبی بدون ملحوظ کردن تاریخ ممکن نیست، آیا نباید نتیجه گرفت که ادبیات تابع تاریخ است؟ در آن صورت آیا اصولاً به رشتهی مستقلی به نام ادبیات نیاز هست؟
۶. آیا کمال هنرِ هر شاعر و نویسندهای این نیست که گزارشگرِ عینیتگرا و صادقِ حوادث تاریخی زمانهی خود باشد؟ به این ترتیب، آیا نمیتوان گفت که ادیبان در واقع تاریخنگارند؟
۷. این گزاره تا چه حد صحیح است که هیچ تاریخنویسی نمیتواند در کار خود کاملاً عینیتگرا باشد همچنان که هیچ نویسندهای نمیتواند در نوشتن رمانهای تاریخی یکسره ذهنیتگرا باشد؟
۸. با توجه به اینکه هر کتاب تاریخ در واقع شرحی است که یک تاریخنگارِ معیّن از رویدادهای گذشته به دست میدهد، تفاوت تاریخ با رمان در چیست؟ آیا هر دو (هم تاریخنگار و هم رماننویس) داستانی برنمیسازند؟
۹. آیا این ادعا درست است که کتابهای تاریخ صرفاً وجهی اطلاعاتدهنده و گزارشی ندارند بلکه شامل تفسیر رویدادها نیز میشوند؟ اگر پاسخ مثبت است، آیا این همان کاری نیست که به شکلی دیگر رمانهای تاریخی هم میکنند؟
۱۰. آیا از منظری دیگر نمیتوان استدلال کرد که متون ادبی تاریخ را بازتولید نمیکنند بلکه چشماندازی گفتمانی از تاریخ به دست میدهند؟
این پرسشها و نظایر آن را اکثر نظریهپردازان ادبی به شکلهای مختلف مطرح کردهاند، هم آن دسته از ایشان که نقد آثار ادبی را بدون ارجاع به تاریخ ناممکن میدانند (مانند تاریخگرایان سنتی و نوین) و هم آن کسانی که اصولاً تاریخ را مقولهای نامرتبط با فهم معانی متون ادبی محسوب میکنند (مانند فرمالیستهای روس و منتقدان نو در آمریکا). حضور مستمر و در عین حال بحثانگیزِ مفهوم «تاریخ» در نظریههای ادبی نشان میدهد که تاریخ همواره در زمرهی اساسیترین موضوعاتی بوده که نقد ادبی خود را ناگزیر از مواجهه و تعیین نسبتش با آن دیده است.
کتاب کاربرد روانکاوی در نقد ادبی حدود یک هفته پس از انتشار به چاپ دوم رسید.
چه کتابی میماند؟ چه کتابی نمیماند؟ چه کتابی میرود و هیچوقت برنمیگردد؟ چه کتابی هنوز نیامده دوباره میآید؟ چه کتابی نمیرود؟ چه کتابی اصلاً نمیتواند بیاید؟ چه کتابی نه میآید و نه میرود چون کلاً ــ و خیلی ساده ــ «نیست»؟ پاسخ همهی این پرسشها را باید در محتوای هر کتاب جست. کتابها خودشان دربارهی سرنوشتشان تصمیم میگیرند.
کتاب کاربرد روانکاوی در نقد ادبی: هفت اثر از فروید دربارهی ادبیات با ترجمهی حسین پاینده منتشر شد. ناشر این کتاب، انتشارات مروارید است.
کاربرد روانکاوی در نقد ادبی دربرگیرندهی هفت تکنگاری و نوشتار از زیگموند فروید، بنیانگذار نظریهی روانکاوی، در خوانش نقادانهی متون ادبی است. فروید از مفاهیمی که خود در روانکاوی نظریهپردازی کرده است برای تحلیل متون ادبی بهره میگیرد، اما متقابلاً از ادبیات هم برای تبیین مفاهیم روانکاوانه استفاده میکند. وی در تبیین رابطهی همکارانهی ادیبان و رواندرمانگران چنین مینویسد: «نویسندهی آفرینشگر نمیتواند از آنچه به حوزهی کار روانپزشک مربوط میشود اجتناب کند، همانگونه که روانپزشک هم نمیتواند به قلمرو نویسندهی آفرینشگر وارد نشود. بررسی موضوعات روانپزشکی در ادبیات میتواند درست باشد، بی آنکه ذرهای از جنبهی زیباییشناختیِ متون ادبی کاسته شود.»
مجموعهای از آثار فروید در نقد ادبی که ترجمهی فارسیشان در کتاب حاضر ارائه شده است، سپهر اندیشگانیِ او دربارهی چیستی آفرینش هنری و ادبی را به خواننده میشناساند. این تکنگاریها و مقالات همچنین نمونههایی دستاول از کاربرد رویکرد روانکاوانهی کلاسیک در نقد ادبی محسوب میشوند و میتوانند راهگشای پژوهشگران این حوزه باشند. دکتر حسین پاینده، مترجم این کتاب، با افزودن مقدمهای حدوداً سیصفحهای کوشیده است برخی از بنیانیترین مفاهیم نظریهی روانکاوی را که دانستنشان پیششرط فهم آثار فروید دربارهی ادبیات و هنر است، معرفی کند تا مطالعهی این کتاب برای خواننده راحتتر شود. این کتاب مکمل کتاب دیگری از دکتر پاینده با عنوان نظریهی روانکاوی (حاوی هفت اثر از فروید) است که انتشارات مروارید پاییز ۹۹ منتشر کرد.
انجمن علمی ـ دانشجویی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبائی در تاریخ جمعه ۴ مهرماه ۹۹ وبیناری با عنوان «نقد ادبی چیست؟» برگزار میکند.
